Giấc ngủ – Nền tảng sức khỏe thường bị bỏ quên | Bài 8: Mất ngủ kéo dài – Các yếu tố liên quan, tiêu chí nhận diện và tiếp cận điều trị dựa trên bằng chứng

Tóm tắt

Mất ngủ có thể xuất hiện trong những giai đoạn căng thẳng, nhưng tình trạng khó ngủ kéo dài không nhất thiết chỉ do yếu tố tâm lý. Theo các tiêu chuẩn chuyên môn, rối loạn mất ngủ mạn tính được nhận diện dựa trên đặc điểm khó ngủ, tần suất, thời gian kéo dài, điều kiện ngủ và ảnh hưởng đối với hoạt động ban ngày. Những yếu tố khiến mất ngủ xuất hiện và duy trì có thể liên quan đến sự tương tác giữa đặc điểm cá nhân, bệnh lý, môi trường và hành vi. Các hướng dẫn quốc tế hiện nay khuyến nghị liệu pháp nhận thức – hành vi dành cho mất ngủ (CBT-I) là phương pháp điều trị ưu tiên ở người trưởng thành mắc mất ngủ mạn tính. Tuy nhiên, việc lựa chọn phương pháp điều trị cần dựa trên đánh giá cá nhân và mức độ chắc chắn của bằng chứng. Bài viết tổng quan cơ sở khoa học, cách tiếp cận chẩn đoán và những khuyến nghị điều trị hiện hành, đồng thời làm rõ giới hạn của các kết luận nhằm hỗ trợ chăm sóc sức khỏe chủ động.

Từ khóa: Mất ngủ; mất ngủ mạn tính; rối loạn giấc ngủ; căng thẳng; mô hình 3P; CBT-I; vệ sinh giấc ngủ; y học giấc ngủ.

1. Khi khó ngủ không còn là hiện tượng thoáng qua

Khó ngủ có thể xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh của đời sống, chẳng hạn khi công việc căng thẳng, môi trường nghỉ ngơi thay đổi hoặc một sự kiện quan trọng khiến tâm trí khó thư giãn.

Trong nhiều trường hợp, giấc ngủ có thể dần ổn định khi những yếu tố gây xáo trộn giảm bớt. Tuy nhiên, một số người tiếp tục gặp khó khăn về giấc ngủ dù hoàn cảnh ban đầu đã thay đổi.

Những khó khăn kéo dài có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, hiệu quả công việc, sinh hoạt và chất lượng cuộc sống.

Một quan niệm thường gặp là mất ngủ chủ yếu do căng thẳng và có thể khắc phục bằng việc thư giãn hoặc điều chỉnh thói quen sinh hoạt.

Cách nhìn nhận này chưa phản ánh đầy đủ hiểu biết khoa học hiện nay. Mất ngủ có thể liên quan đến nhiều yếu tố sinh học, tâm lý, bệnh lý và môi trường. Trong những trường hợp đáp ứng tiêu chí chuyên môn, tình trạng này có thể được xác định là một rối loạn giấc ngủ cần được đánh giá và điều trị.

Các hướng dẫn của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (American Academy of Sleep Medicine, AASM), Hội Nghiên cứu Giấc ngủ châu Âu (European Sleep Research Society, ESRS) và hệ thống y tế VA/DoD Hoa Kỳ đều nhấn mạnh sự cần thiết của cách tiếp cận dựa trên bằng chứng đối với mất ngủ mạn tính.

2. Phân biệt khó ngủ và rối loạn mất ngủ mạn tính

Không phải mọi trường hợp ngủ ít hoặc trải qua một đêm khó ngủ đều đồng nghĩa với mắc rối loạn mất ngủ.

Ở người trưởng thành, mất ngủ có thể biểu hiện bằng khó đi vào giấc ngủ, thường xuyên tỉnh giấc và khó ngủ lại, hoặc thức dậy sớm hơn mong muốn mà không thể tiếp tục ngủ.

Theo các tiêu chuẩn chuyên môn, rối loạn mất ngủ mạn tính (chronic insomnia disorder) thường được xem xét khi những khó khăn này xuất hiện ít nhất ba đêm mỗi tuần, kéo dài từ ba tháng trở lên, dù người đó có đủ cơ hội và điều kiện phù hợp để ngủ.

Đồng thời, những khó khăn về giấc ngủ phải gây ra sự khó chịu đáng kể hoặc có liên quan đến suy giảm hoạt động ban ngày.

Các biểu hiện có thể bao gồm mệt mỏi, giảm khả năng tập trung, khó duy trì công việc, dễ cáu gắt hoặc suy giảm chất lượng sinh hoạt.

Tuy nhiên, mệt mỏi và buồn ngủ quá mức không hoàn toàn đồng nhất. Mệt mỏi có thể biểu hiện bằng cảm giác thiếu năng lượng, trong khi buồn ngủ phản ánh xu hướng dễ đi vào giấc ngủ.

Một điều kiện quan trọng trong đánh giá mất ngủ là người đó có đủ cơ hội ngủ. Việc ngủ ít do thời gian làm việc kéo dài, chăm sóc gia đình hoặc những nghĩa vụ khác không tự động được phân loại là rối loạn mất ngủ.

Những tiêu chí trên hỗ trợ quá trình đánh giá lâm sàng, không phải công cụ tự chẩn đoán dựa trên số giờ ngủ hoặc số đêm khó ngủ.

3. Căng thẳng và các yếu tố hình thành, duy trì mất ngủ

Căng thẳng tâm lý là một yếu tố có thể làm xuất hiện khó ngủ, nhưng không phải cơ chế giải thích duy nhất cho mọi trường hợp.

Một mô hình thường được sử dụng trong nghiên cứu là mô hình 3P của Spielman, gồm ba nhóm yếu tố: dễ mắc (predisposing), khởi phát (precipitating) và duy trì (perpetuating).

Yếu tố dễ mắc có thể liên quan đến đặc điểm cá nhân hoặc tình trạng sức khỏe khiến một người nhạy cảm hơn trước những thay đổi về giấc ngủ.

Yếu tố khởi phát có thể là một biến cố căng thẳng, bệnh lý hoặc sự thay đổi lớn trong môi trường và lịch sinh hoạt.

Trong khi đó, yếu tố duy trì có thể hình thành từ những phản ứng đối với tình trạng khó ngủ, bao gồm lo lắng quá mức về giấc ngủ hoặc những cách ứng phó chưa phù hợp.

Chẳng hạn, sau nhiều đêm trằn trọc, một người có thể bắt đầu lo lắng ngay khi chuẩn bị lên giường. Việc thường xuyên kiểm tra đồng hồ hoặc cố gắng ép bản thân phải ngủ có thể góp phần làm gia tăng trạng thái căng thẳng.

Năm 2021, Ellis và cộng sự công bố nghiên cứu về những yếu tố liên quan đến quá trình tiến triển sớm của mất ngủ. Nghiên cứu khảo sát 140 người có mất ngủ cấp tính và 737 người ngủ bình thường ở thời điểm ban đầu.

Trong nhóm mất ngủ cấp tính, 129 người được đánh giá lại sau một tháng. Kết quả ghi nhận tiền sử mất ngủ, triệu chứng trầm cảm và mức độ bận tâm về giấc ngủ có liên quan đến khả năng khó ngủ tiếp diễn trong giai đoạn theo dõi.

Những phát hiện này hỗ trợ giá trị giải thích của mô hình 3P, nhưng thời gian theo dõi một tháng chưa đủ để chứng minh quá trình tiến triển đến mất ngủ mạn tính theo tiêu chí ba tháng.

Vì vậy, mô hình 3P cần được xem là một khung lý giải hữu ích, không phải cơ chế đã được xác nhận cho tất cả trường hợp mất ngủ.

4. Mất ngủ kéo dài có thể liên quan đến những vấn đề sức khỏe nào?

Theo Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (National Heart, Lung, and Blood Institute, NHLBI), khó ngủ có thể liên quan đến nhiều yếu tố ngoài căng thẳng tâm lý.

Một số bệnh lý gây đau kéo dài, triệu chứng khó chịu về đêm hoặc thay đổi nội tiết có thể ảnh hưởng đến khả năng đi vào và duy trì giấc ngủ.

Các vấn đề sức khỏe tâm thần, bao gồm lo âu và trầm cảm, cũng có thể tồn tại đồng thời với tình trạng mất ngủ.

Tuy nhiên, sự cùng tồn tại này không đủ để xác định quan hệ nhân quả theo một chiều. Mất ngủ có thể xuất hiện cùng bệnh lý khác nhưng vẫn cần được đánh giá như một vấn đề lâm sàng riêng.

Bên cạnh đó, một số thuốc, chất kích thích, lịch làm việc theo ca hoặc môi trường nghỉ ngơi không phù hợp có thể góp phần gây khó ngủ.

Các hệ thống phân loại hiện đại không còn mặc nhiên chia mọi trường hợp mất ngủ thành mất ngủ nguyên phát và mất ngủ thứ phát theo cách phân loại trước đây, bởi mối liên hệ giữa mất ngủ và những tình trạng đồng mắc thường phức tạp.

Một số rối loạn giấc ngủ khác cũng cần được xem xét khi có biểu hiện gợi ý.

Do đó, việc đánh giá mất ngủ kéo dài cần tránh cả hai cách hiểu cực đoan: quy mọi trường hợp cho căng thẳng hoặc mặc định rằng khó ngủ kéo dài chắc chắn là dấu hiệu của một bệnh lý nghiêm trọng.

5. Tiếp cận đánh giá mất ngủ trong thực hành lâm sàng

Hướng dẫn châu Âu năm 2023 nhấn mạnh rằng đánh giá mất ngủ dựa chủ yếu trên khai thác bệnh sử, đặc điểm giấc ngủ, ảnh hưởng ban ngày và các yếu tố sức khỏe liên quan.

Trong quá trình thăm khám, nhân viên y tế có thể tìm hiểu thời điểm bắt đầu khó ngủ, tần suất, thời gian kéo dài, hoàn cảnh xuất hiện và những triệu chứng liên quan.

Thông tin về bệnh lý hiện có, thuốc đang sử dụng, lịch làm việc và sức khỏe tâm thần cũng có giá trị trong đánh giá.

Một công cụ thường được sử dụng là nhật ký giấc ngủ (sleep diary).

Nhật ký có thể ghi lại thời điểm lên giường, thời gian ước tính để đi vào giấc ngủ, những lần thức giấc, thời điểm thức dậy và cảm nhận về giấc ngủ.

Theo NHLBI, việc ghi nhật ký giấc ngủ trong khoảng một đến hai tuần trước khi thăm khám có thể cung cấp thông tin hữu ích.

Tuy nhiên, nhật ký giấc ngủ không phải xét nghiệm xác định độc lập rối loạn mất ngủ.

Đo đa ký giấc ngủ (polysomnography) cũng không phải thăm dò bắt buộc trong mọi trường hợp. Phương pháp này có thể được cân nhắc khi nghi ngờ một rối loạn giấc ngủ khác cùng tồn tại, mất ngủ không đáp ứng với điều trị hoặc có những biểu hiện lâm sàng cần đánh giá thêm.

Những xét nghiệm hoặc thăm dò khác chỉ được lựa chọn khi có chỉ định phù hợp, thay vì áp dụng đồng loạt cho tất cả người gặp khó khăn giấc ngủ.

6. CBT-I: Phương pháp điều trị được ưu tiên

Một trong những tiến bộ quan trọng của y học giấc ngủ là sự phát triển của liệu pháp nhận thức – hành vi dành cho mất ngủ (Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia, CBT-I).

CBT-I là phương pháp điều trị đa thành phần, có cấu trúc, nhằm điều chỉnh những suy nghĩ và hành vi có thể góp phần duy trì tình trạng mất ngủ.

Liệu pháp có thể kết hợp giáo dục về cơ chế điều hòa giấc ngủ, điều chỉnh nhận thức chưa phù hợp, củng cố mối liên hệ giữa môi trường ngủ và giấc ngủ cùng những kỹ thuật giảm trạng thái kích hoạt trước khi ngủ.

Một số thành phần liên quan đến điều chỉnh thời gian nằm trên giường cần được cá thể hóa và theo dõi bởi người có chuyên môn, do có thể gây buồn ngủ ban ngày tạm thời hoặc không phù hợp với một số tình trạng sức khỏe.

Tổng quan hệ thống của Edinger và cộng sự, công bố năm 2021, xác định 124 nghiên cứu đáp ứng tiêu chí lựa chọn, trong đó 89 nghiên cứu cung cấp dữ liệu phù hợp cho phân tích thống kê.

Đây là tổng quan về nhiều phương pháp điều trị hành vi và tâm lý đối với mất ngủ, không phải 124 thử nghiệm riêng về CBT-I.

Dựa trên hệ thống đánh giá GRADE, hướng dẫn AASM năm 2021 đưa ra khuyến nghị mạnh sử dụng CBT-I đa thành phần cho người trưởng thành mắc mất ngủ mạn tính.

Hướng dẫn châu Âu năm 2023 và VA/DoD năm 2025 cũng xác định CBT-I là phương pháp điều trị ưu tiên.

CBT-I có thể được triển khai dưới những hình thức phù hợp như điều trị trực tiếp, theo nhóm hoặc qua nền tảng số có cấu trúc và bằng chứng hỗ trợ.

Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào đặc điểm người bệnh, khả năng tiếp cận và việc triển khai đúng phương pháp. Không nên trình bày CBT-I như biện pháp bảo đảm chữa khỏi mọi trường hợp.

7. Vì sao vệ sinh giấc ngủ đơn lẻ chưa đủ?

Vệ sinh giấc ngủ (sleep hygiene) là tập hợp những khuyến nghị chung về hành vi sinh hoạt và môi trường nghỉ ngơi có thể hỗ trợ giấc ngủ.

Những nguyên tắc này có giá trị trong chăm sóc sức khỏe phổ thông, nhưng không tương đương với chương trình CBT-I đa thành phần.

Theo hướng dẫn AASM năm 2021, không nên chỉ sử dụng vệ sinh giấc ngủ như liệu pháp đơn thành phần để điều trị mất ngủ mạn tính ở người trưởng thành.

Đây là khuyến nghị có điều kiện, không phải kết luận vệ sinh giấc ngủ hoàn toàn không có giá trị.

Hướng dẫn VA/DoD năm 2025 cũng đưa ra khuyến nghị không ưu tiên giáo dục vệ sinh giấc ngủ đơn lẻ như phương pháp điều trị mất ngủ mạn tính.

Sự khác biệt quan trọng là CBT-I hướng đến những yếu tố duy trì rối loạn mất ngủ thông qua các kỹ thuật điều trị có cấu trúc, trong khi vệ sinh giấc ngủ chủ yếu cung cấp những nguyên tắc chung về lối sống và môi trường.

Vì vậy, những thói quen ngủ lành mạnh có thể được sử dụng để hỗ trợ chăm sóc giấc ngủ, nhưng không nên thay thế đánh giá và điều trị phù hợp khi đã có rối loạn mất ngủ mạn tính.

8. Vai trò của thuốc và cập nhật hướng dẫn AASM năm 2026

Thuốc điều trị mất ngủ có thể được cân nhắc trong một số hoàn cảnh lâm sàng, nhưng việc lựa chọn cần dựa trên đánh giá cá nhân và cân nhắc lợi ích, nguy cơ.

Tháng 4/2026, AASM công bố hướng dẫn mới về phối hợp CBT-I với thuốc điều trị mất ngủ ở người trưởng thành mắc mất ngủ mạn tính.

Hướng dẫn xem xét điều trị phối hợp trong đó CBT-I và thuốc được bắt đầu đồng thời, so sánh với từng phương pháp điều trị đơn lẻ.

AASM đưa ra khuyến nghị có điều kiện ủng hộ phối hợp CBT-I với thuốc so với chỉ sử dụng thuốc.

Ngược lại, khi so sánh với CBT-I đơn độc, AASM đưa ra khuyến nghị có điều kiện không ưu tiên phối hợp thường quy.

Cả hai khuyến nghị đều dựa trên bằng chứng có độ chắc chắn thấp.

Tổng quan hệ thống đi kèm cho thấy phối hợp điều trị có thể mang lại lợi ích đối với một số kết quả so với chỉ dùng thuốc. Tuy nhiên, khi so sánh với CBT-I đơn độc, chưa ghi nhận cải thiện vượt trội có ý nghĩa lâm sàng ở những kết cục quan trọng như mức độ nghiêm trọng của mất ngủ, tính liên tục của giấc ngủ và hoạt động ban ngày.

Một số kết quả về tổng thời gian ngủ có thể thuận lợi hơn khi phối hợp, nhưng cần được cân nhắc cùng giới hạn bằng chứng.

Đặc biệt, hướng dẫn không trực tiếp đánh giá đầy đủ những chiến lược điều trị tuần tự, chẳng hạn bổ sung thuốc sau khi CBT-I đơn độc chưa đạt mục tiêu.

Do đó, không thể kết luận thuốc luôn cần thiết hoặc hoàn toàn không có vai trò trong điều trị mất ngủ mạn tính.

Quyết định điều trị cần dựa trên tình trạng sức khỏe, ưu tiên của người bệnh, khả năng tiếp cận CBT-I và nhận định của nhân viên y tế.

Không nên tự ý sử dụng thuốc ngủ, thuốc an thần hoặc ngừng, thay đổi những thuốc đang được kê đơn khi chưa có tư vấn chuyên môn.

9. Ý nghĩa đối với chăm sóc sức khỏe chủ động

Những hiểu biết hiện nay cho thấy mất ngủ kéo dài cần được nhìn nhận như một vấn đề sức khỏe có thể liên quan đến nhiều yếu tố, thay vì chỉ quy cho căng thẳng hoặc những thói quen cá nhân.

Khi khó ngủ lặp lại, kéo dài hoặc ảnh hưởng đáng kể đến công việc, học tập và sinh hoạt, việc tìm kiếm đánh giá chuyên môn là cần thiết.

Không nhất thiết phải chờ đủ ba tháng mới thăm khám nếu tình trạng khó ngủ đã gây ảnh hưởng rõ rệt.

Những thông tin về lịch ngủ – thức, thời điểm bắt đầu khó ngủ, triệu chứng ban ngày và thay đổi sức khỏe gần đây có thể hữu ích cho quá trình đánh giá.

Đối với người làm việc theo ca, chăm sóc gia đình hoặc có điều kiện sống hạn chế, những khó khăn về giấc ngủ cần được xem xét trong bối cảnh thực tế.

Không nên mặc định mọi người đều có khả năng kiểm soát hoàn toàn thời gian và môi trường nghỉ ngơi, hoặc cho rằng mất ngủ kéo dài phản ánh sự thiếu kỷ luật cá nhân.

Tiếp cận dựa trên bằng chứng hướng đến nhận diện đúng vấn đề, đánh giá các yếu tố liên quan và lựa chọn phương pháp chăm sóc phù hợp, đồng thời hạn chế việc tự điều trị không an toàn.

Kết luận

Mất ngủ kéo dài không nhất thiết chỉ là hệ quả của căng thẳng tâm lý. Tình trạng này có thể liên quan đến sự tương tác giữa nhiều yếu tố sinh học, tâm lý, bệnh lý và hoàn cảnh sống.

Theo các tiêu chuẩn chuyên môn, rối loạn mất ngủ mạn tính được nhận diện dựa trên đặc điểm khó ngủ, tần suất, thời gian kéo dài, điều kiện ngủ phù hợp và ảnh hưởng đến hoạt động ban ngày.

Các hướng dẫn quốc tế khuyến nghị CBT-I đa thành phần là phương pháp điều trị ưu tiên cho người trưởng thành mắc mất ngủ mạn tính. Trong khi đó, vệ sinh giấc ngủ có giá trị hỗ trợ nhưng không thay thế điều trị chuyên môn.

Đối với việc phối hợp CBT-I với thuốc, hướng dẫn AASM năm 2026 cung cấp những khuyến nghị có điều kiện, nhấn mạnh sự cần thiết của cá thể hóa điều trị và tiếp tục nghiên cứu.

Hiểu đúng về mất ngủ kéo dài giúp cộng đồng chủ động nhận diện vấn đề, tránh tự chẩn đoán hoặc sử dụng thuốc không phù hợp, đồng thời tiếp cận phương pháp chăm sóc dựa trên bằng chứng.

Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân.

Tài liệu tham khảo

  1. Edinger JD, Arnedt JT, Bertisch SM, et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine systematic review, meta-analysis, and GRADE assessment. J Clin Sleep Med. 2021;17(2):263–298. doi:10.5664/jcsm.8988.
  2. Edinger JD, Arnedt JT, Bertisch SM, et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2021;17(2):255–262. doi:10.5664/jcsm.8986.
  3. Riemann D, Espie CA, Altena E, et al. The European Insomnia Guideline: an update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023;32(6). doi:10.1111/jsr.14035.
  4. Department of Veterans Affairs, Department of Defense. VA/DoD Clinical Practice Guideline for the Management of Chronic Insomnia Disorder and Obstructive Sleep Apnea. Washington, DC: VA/DoD; 2025.
  5. Buysse DJ, Arnedt JT, Buenaver L, et al. Combination treatment for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2026;22(1):56. doi:10.1007/s44470-025-00038-8.
  6. Buysse DJ, Arnedt JT, Buenaver L, et al. Combination treatment for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine systematic review, meta-analysis, and GRADE assessment. J Clin Sleep Med. 2026;22(1):58. doi:10.1007/s44470-025-00039-7.
  7. Ellis JG, Perlis ML, Espie CA, et al. The natural history of insomnia: predisposing, precipitating, coping, and perpetuating factors over the early developmental course of insomnia. Sleep. 2021;44(9). doi:10.1093/sleep/zsab095.
  1. National Heart, Lung, and Blood Institute. Insomnia: diagnosis. National Institutes of Health.
  2. National Heart, Lung, and Blood Institute. Insomnia: causes and risk factors. National Institutes of Health. 

Minh bạch tài trợ và xung đột lợi ích

Tổng quan hệ thống và hướng dẫn AASM năm 2021 được AASM tài trợ; một số tác giả công bố quan hệ tư vấn, tài trợ nghiên cứu hoặc quyền lợi liên quan đến doanh nghiệp dược và thiết bị y tế.

Các tài liệu AASM năm 2026 cũng được AASM tài trợ, có công bố khai báo lợi ích của nhóm tác giả, bao gồm quan hệ tư vấn, hỗ trợ nghiên cứu và quyền lợi sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực giấc ngủ.

Hướng dẫn châu Âu năm 2023 được ESRS và Mạng lưới Mất ngủ châu Âu hỗ trợ, bảo chứng chuyên môn. ESRS hỗ trợ chi phí hiệu đính tiếng Anh; các tác giả công bố khai báo lợi ích trong tài liệu bổ sung.

Nghiên cứu Ellis và cộng sự (2021) nhận tài trợ từ Hội đồng Nghiên cứu Kinh tế và Xã hội Vương quốc Anh. Một số tác giả công bố quan hệ tư vấn hoặc lợi ích thương mại liên quan đến lĩnh vực giấc ngủ.

Bài viết không quảng bá thuốc, thiết bị hoặc dịch vụ điều trị mất ngủ.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *