Giấc ngủ – Nền tảng sức khỏe thường bị bỏ quên | Bài 7: Giấc ngủ và sức khoẻ chuyển hoá – Cơ chế sinh lý, bằng chứng nghiên cứu và ý nghĩa đối với chăm sóc sức khoẻ chủ động

Tóm tắt

Giấc ngủ có mối liên hệ với nhiều quá trình chuyển hóa, bao gồm điều hòa glucose, đáp ứng insulin, sử dụng năng lượng và kiểm soát cảm giác đói – no. Các nghiên cứu thực nghiệm trên người cho thấy hạn chế thời gian ngủ hoặc làm lệch pha nhịp sinh học có thể ảnh hưởng đến một số chỉ số chuyển hóa trong những điều kiện xác định. Bên cạnh đó, các nghiên cứu đoàn hệ ghi nhận mối liên quan giữa thời lượng, tính đều đặn của giấc ngủ và nguy cơ đái tháo đường típ 2. Tuy nhiên, mức độ chắc chắn của bằng chứng không đồng nhất giữa các kết quả, đặc biệt khi xem xét tác động dài hạn và quan hệ nhân quả. Bài viết tổng quan cơ sở sinh lý, những kết quả nghiên cứu tiêu biểu và ý nghĩa của sức khỏe giấc ngủ trong chăm sóc sức khỏe chuyển hóa chủ động.

Từ khóa: Giấc ngủ; sức khỏe chuyển hóa; glucose; insulin; kháng insulin; độ nhạy insulin; nhịp sinh học; cảm giác đói – no; đái tháo đường típ 2.

1. Giấc ngủ trong mối liên hệ với hoạt động chuyển hóa

Chuyển hóa là tập hợp những phản ứng sinh hóa giúp cơ thể tạo, sử dụng và dự trữ năng lượng, đồng thời tổng hợp hoặc phân giải các chất cần thiết cho hoạt động sống.

Những quá trình này diễn ra liên tục, kể cả trong thời gian ngủ. Gan, tụy, cơ xương, mô mỡ và nhiều cơ quan khác phối hợp để duy trì nguồn năng lượng phù hợp với nhu cầu sinh lý.

Tuy nhiên, mức độ hoạt động và cơ chế điều hòa chuyển hóa không hoàn toàn giống nhau giữa trạng thái thức và ngủ, cũng như giữa các thời điểm sinh học trong ngày.

Nghiên cứu trong những thập kỷ gần đây cho thấy thời lượng ngủ, tính liên tục và sự phù hợp giữa lịch sinh hoạt với nhịp sinh học có liên quan đến khả năng điều hòa đường huyết, đáp ứng insulin và các chỉ số chuyển hóa.

Năm 2025, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (American Heart Association, AHA) công bố hai tuyên bố khoa học về sức khỏe giấc ngủ đa chiều và vai trò của nhịp sinh học đối với sức khỏe tim mạch – chuyển hóa.

Các tài liệu nhấn mạnh rằng giấc ngủ không chỉ được đánh giá qua số giờ ngủ mà còn có những chiều cạnh liên quan đến thời điểm, tính liên tục, tính đều đặn và khả năng hoạt động của cơ thể khi thức.

Tuy nhiên, những thay đổi sinh lý được ghi nhận trong thử nghiệm cần được phân biệt với nguy cơ phát triển bệnh chuyển hóa dài hạn trong các nghiên cứu quan sát.

2. Cơ sở sinh lý: Giấc ngủ, glucose và hoạt động của insulin

Glucose là nguồn năng lượng quan trọng đối với nhiều tế bào, đặc biệt là hệ thần kinh trung ương.

Nồng độ glucose trong máu được điều hòa thông qua sự phối hợp của nhiều cơ quan và hormone.

Trong đó, insulin là hormone do các tế bào beta của tuyến tụy tiết ra. Insulin thúc đẩy quá trình sử dụng và dự trữ glucose ở một số mô, đặc biệt là cơ xương và mô mỡ, đồng thời góp phần ức chế quá trình sản xuất glucose tại gan.

Bên cạnh insulin, glucagon và nhiều hormone khác cũng tham gia duy trì đường huyết trong những điều kiện sinh lý khác nhau.

Một khái niệm quan trọng trong nghiên cứu chuyển hóa là độ nhạy insulin (insulin sensitivity), phản ánh mức độ các mô đáp ứng với tác dụng của hormone này.

Khi độ nhạy insulin giảm, cơ thể có thể cần tiết nhiều insulin hơn để duy trì khả năng điều hòa glucose. Nếu sự bù trừ không còn đáp ứng được nhu cầu, tình trạng rối loạn điều hòa đường huyết có thể xuất hiện.

Tuy nhiên, giảm độ nhạy insulin không đồng nghĩa với việc đã mắc đái tháo đường.

Các nghiên cứu sinh lý học cho thấy khả năng dung nạp glucose, hoạt động của insulin và một số quá trình chuyển hóa có thể biến đổi theo thời gian sinh học.

Vì vậy, nghiên cứu mối liên hệ giữa giấc ngủ và chuyển hóa cần xem xét đồng thời thời lượng ngủ, trạng thái ngủ – thức và sự phối hợp giữa lịch sinh hoạt với nhịp sinh học nội sinh.

3. Hạn chế thời gian ngủ và những thay đổi về độ nhạy insulin

Một hướng nghiên cứu quan trọng là đánh giá tác động của việc rút ngắn thời gian ngủ đối với khả năng điều hòa glucose.

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp của Zhu và cộng sự, công bố trên Sleep Medicine Reviews năm 2019, tổng hợp 41 thử nghiệm ngẫu nhiên đánh giá ảnh hưởng của hạn chế giấc ngủ đối với các chỉ số chuyển hóa ở người trưởng thành khỏe mạnh.

Kết quả ghi nhận hạn chế giấc ngủ làm giảm độ nhạy insulin trong những nghiên cứu được tổng hợp.

Tuy nhiên, các thử nghiệm khác nhau về thời gian can thiệp, mức độ hạn chế ngủ, đối tượng tham gia và phương pháp đo lường. Do đó, chưa thể xác định một mức thay đổi chuyển hóa chung cho mọi cá nhân.

Năm 2024, Zuraikat và cộng sự công bố một thử nghiệm ngẫu nhiên bắt chéo trên Diabetes Care, với dữ liệu phân tích từ 38 phụ nữ trưởng thành không mắc bệnh tim mạch – chuyển hóa tại thời điểm tuyển chọn.

Người tham gia trải qua hai giai đoạn nghiên cứu, mỗi giai đoạn kéo dài sáu tuần: duy trì giấc ngủ đầy đủ và hạn chế thời gian ngủ.

Trong điều kiện hạn chế ngủ, thời lượng ngủ thực tế giảm trung bình khoảng 1,34 giờ mỗi đêm so với điều kiện đối chứng.

Kết quả ghi nhận nồng độ insulin lúc đói và chỉ số HOMA-IR cao hơn trong điều kiện hạn chế ngủ.

HOMA-IR (Homeostatic Model Assessment of Insulin Resistance) là chỉ số ước tính tình trạng kháng insulin dựa trên glucose và insulin lúc đói.

Đây không phải phép đo trực tiếp độ nhạy insulin và không được sử dụng đơn độc để chẩn đoán đái tháo đường.

Những phát hiện của Zuraikat và cộng sự hỗ trợ nhận định rằng hạn chế thời gian ngủ kéo dài có thể ảnh hưởng bất lợi đến khả năng đáp ứng insulin ở nhóm phụ nữ được nghiên cứu.

Tuy nhiên, nghiên cứu có quy mô tương đối nhỏ và chỉ thực hiện ở phụ nữ. Những thay đổi của các chỉ số chuyển hóa không chứng minh rằng người tham gia đã phát triển đái tháo đường hoặc sẽ mắc bệnh trong tương lai.

4. Nhịp sinh học và thời điểm điều hòa chuyển hóa

Bên cạnh thời lượng ngủ, thời điểm sinh học cũng có vai trò trong sự phối hợp hoạt động chuyển hóa.

Hệ thống nhịp sinh học giúp điều hòa nhiều chức năng sinh lý theo chu kỳ xấp xỉ 24 giờ. Gan, tụy, cơ xương và các mô khác có những cơ chế điều hòa thời gian, tham gia phối hợp quá trình sử dụng và dự trữ năng lượng.

Khi thời điểm ngủ – thức và ăn uống không còn phù hợp với nhịp sinh học nội sinh, các quá trình chuyển hóa có thể bị ảnh hưởng.

Một nghiên cứu thực nghiệm của Scheer và cộng sự, công bố trên Proceedings of the National Academy of Sciences năm 2009, đã khảo sát vấn đề này ở mười người trưởng thành.

Trong quy trình phòng thí nghiệm kéo dài mười ngày, người tham gia thực hiện lịch sinh hoạt theo chu kỳ 28 giờ, tạo ra sự không phù hợp giữa thời điểm ngủ – thức, ăn uống và nhịp sinh học nội sinh.

Khi lịch sinh hoạt lệch đáng kể so với thời gian sinh học thông thường, nghiên cứu ghi nhận nồng độ glucose tăng mặc dù insulin cũng tăng.

Những thay đổi này gợi ý rằng sự lệch pha sinh học có thể làm giảm khả năng dung nạp glucose trong điều kiện thực nghiệm.

Tuy nhiên, cỡ mẫu nhỏ và quy trình đặc biệt khiến khả năng suy rộng còn hạn chế. Nghiên cứu không mô phỏng đầy đủ những điều kiện phức tạp của lao động theo ca trong đời sống thực tế.

Do đó, không thể kết luận mọi người làm việc ban đêm đều có cùng mức thay đổi chuyển hóa hoặc chắc chắn phát triển bệnh đái tháo đường.

Tuyên bố khoa học AHA năm 2025 cũng nhấn mạnh cần thêm nghiên cứu để xác định cách phối hợp thời điểm ngủ, ăn uống và hoạt động thể chất phù hợp với những nhóm dân số khác nhau.

5. Giấc ngủ và cơ chế điều hòa cảm giác đói – no

Ngoài khả năng điều hòa glucose, giấc ngủ còn được nghiên cứu trong mối liên hệ với cảm giác đói, sự thỏa mãn sau ăn và phản ứng của não đối với thức ăn.

Hai hormone thường được đề cập là ghrelin và leptin.

Ghrelin tham gia các tín hiệu liên quan đến cảm giác đói, trong khi leptin có vai trò trong điều hòa cân bằng năng lượng và truyền tín hiệu về tình trạng dự trữ năng lượng của cơ thể.

Tuy nhiên, cảm giác đói – no không được kiểm soát bởi riêng hai hormone này. Các tín hiệu từ đường tiêu hóa, hệ thần kinh, trạng thái tâm lý và môi trường ăn uống đều có thể tham gia vào quá trình điều hòa.

Tổng quan hệ thống của Zhu và cộng sự năm 2019 ghi nhận hạn chế giấc ngủ làm tăng cảm giác đói chủ quan trong các thử nghiệm được phân tích.

Một số nghiên cứu cũng phát hiện những thay đổi trong hoạt động của các vùng não liên quan đến phần thưởng và phản ứng với tín hiệu thức ăn.

Tuy nhiên, tổng quan không tìm thấy bằng chứng đủ mạnh về sự thay đổi nhất quán của nồng độ trung bình ghrelin và leptin.

Điều này không có nghĩa hai hormone trên không liên quan đến giấc ngủ, mà cho thấy tác động của hạn chế ngủ lên từng hormone chưa được ghi nhận thống nhất giữa các nghiên cứu.

Vì vậy, không có cơ sở để khẳng định thiếu ngủ chắc chắn làm tăng ghrelin, giảm leptin hoặc khiến tất cả mọi người ăn nhiều hơn.

Những phát hiện hiện có cho thấy mối liên hệ giữa giấc ngủ và hành vi ăn uống mang tính đa yếu tố, không nên được đơn giản hóa thành các quy tắc kiểm soát ăn uống hoặc cân nặng khắt khe.

6. Thời lượng ngủ và nguy cơ đái tháo đường típ 2: Bằng chứng dịch tễ

Các thử nghiệm thực nghiệm giúp làm rõ tác động ngắn hạn của việc hạn chế ngủ, nhưng để đánh giá mối liên quan với bệnh chuyển hóa dài hạn, cần xem xét bằng chứng từ các nghiên cứu đoàn hệ.

Phân tích gộp của Shan và cộng sự, công bố trên Diabetes Care năm 2015, tổng hợp mười bài báo với mười một báo cáo nghiên cứu tiến cứu, bao gồm 482.502 người tham gia.

Thời gian theo dõi dao động từ 2,5 đến 16 năm, với hơn 18.000 trường hợp đái tháo đường típ 2 mới được ghi nhận.

Kết quả cho thấy mối liên quan dạng đường cong chữ U giữa thời lượng ngủ và nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2. Cả thời lượng ngủ ngắn và kéo dài đều liên quan đến nguy cơ cao hơn so với nhóm tham chiếu trong quần thể được nghiên cứu.

Tuy nhiên, đây là kết quả tổng hợp từ các nghiên cứu quan sát, không phải bằng chứng thực nghiệm chứng minh quan hệ nhân quả.

Phần lớn thời lượng ngủ được xác định thông qua tự báo cáo. Bên cạnh đó, tình trạng sức khỏe ban đầu, điều kiện lao động và những yếu tố lối sống khác có thể ảnh hưởng đồng thời đến giấc ngủ và nguy cơ mắc bệnh.

Đối với thời lượng ngủ kéo dài, cần xem xét khả năng quan hệ nhân quả ngược, trong đó những vấn đề sức khỏe sẵn có có thể làm thay đổi nhu cầu hoặc thời lượng ngủ.

Tuyên bố khoa học AHA năm 2025 cũng ghi nhận rằng tính đều đặn và thời điểm ngủ có thể liên quan đến một số kết quả sức khỏe chuyển hóa.

Tuy nhiên, tính đều đặn của lịch ngủ không đồng nhất với mức độ phù hợp giữa lịch sinh hoạt và nhịp sinh học nội sinh. Những chiều cạnh này có thể liên quan nhưng không thể thay thế hoàn toàn cho nhau.

Vì vậy, không nên sử dụng thời lượng ngủ như một công cụ duy nhất để dự báo hoặc phòng ngừa đái tháo đường típ 2.

7. Giới hạn bằng chứng và vấn đề quan hệ nhân quả

Bằng chứng hiện nay về giấc ngủ và chuyển hóa được hình thành từ nhiều loại nghiên cứu, với những ưu điểm và giới hạn khác nhau.

Các thử nghiệm ngẫu nhiên có thể xác định tác động của việc hạn chế giấc ngủ đối với những chỉ số như insulin, glucose hoặc cảm giác đói trong điều kiện xác định.

Tuy nhiên, sự thay đổi của các chỉ số trung gian trong thời gian ngắn không đồng nghĩa với việc đã chứng minh nguy cơ phát triển bệnh chuyển hóa nhiều năm sau.

Ngược lại, nghiên cứu đoàn hệ có thể theo dõi một quần thể trong thời gian dài và ghi nhận sự xuất hiện của đái tháo đường típ 2, nhưng khó loại trừ hoàn toàn các yếu tố gây nhiễu.

Bệnh lý sẵn có hoặc những thay đổi sức khỏe chưa được nhận diện cũng có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ.

Vì vậy, mối liên quan giữa giấc ngủ và chuyển hóa có thể phản ánh nhiều cơ chế tác động đồng thời, thay vì một quan hệ nguyên nhân – kết quả đơn giản.

Tuyên bố khoa học AHA về sức khỏe giấc ngủ đa chiều năm 2025 nhấn mạnh nhu cầu tiếp tục nghiên cứu can thiệp để xác định liệu cải thiện các chiều cạnh giấc ngủ có mang lại lợi ích sức khỏe chuyển hóa dài hạn hay không.

Những giới hạn này đặc biệt quan trọng trong truyền thông cộng đồng, bởi các kết quả nghiên cứu về kháng insulin hoặc nguy cơ đái tháo đường có thể bị hiểu sai thành thông điệp rằng chỉ cần ngủ đủ giờ là có thể phòng ngừa hoặc điều trị bệnh.

8. Ý nghĩa đối với chăm sóc sức khỏe chuyển hóa chủ động

Những bằng chứng hiện có cho thấy giấc ngủ là một thành phần đáng được quan tâm trong chăm sóc sức khỏe chuyển hóa toàn diện.

Việc dành đủ cơ hội ngủ, chú ý những thay đổi kéo dài về giấc ngủ và duy trì điều kiện nghỉ ngơi phù hợp có thể được xem xét cùng với dinh dưỡng, hoạt động thể chất và chăm sóc y tế.

Đối với người làm việc theo ca, chăm sóc gia đình hoặc có lịch sinh hoạt đặc biệt, các điều chỉnh cần phù hợp với điều kiện sống thực tế.

Không nên quy mọi khó khăn về giấc ngủ cho việc thiếu kỷ luật hoặc chưa thực hiện đầy đủ những thói quen được khuyến nghị.

Trong bộ hướng dẫn Standards of Care in Diabetes—2026, Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (American Diabetes Association, ADA) đưa ra hai khuyến nghị liên quan đến sức khỏe giấc ngủ.

Khuyến nghị 5.56, mức bằng chứng B theo ADA, đề cập việc đánh giá sức khỏe giấc ngủ ở người có đái tháo đường, tiền đái tháo đường hoặc có nguy cơ mắc bệnh, đồng thời chuyển khám chuyên môn khi phù hợp.

Khuyến nghị 5.57, mức bằng chứng A theo ADA, đề cập việc tư vấn những thói quen hỗ trợ giấc ngủ cho người có đái tháo đường.

Các mức A và B này thuộc hệ thống phân loại của ADA, không thể mặc nhiên xem là tương đương hoàn toàn với những thang đánh giá bằng chứng khác.

Những khuyến nghị trên cũng không đồng nghĩa mọi người gặp khó khăn giấc ngủ đều cần xét nghiệm chuyển hóa hoặc tự áp dụng biện pháp điều trị.

Đối với người đã mắc đái tháo đường, khó ngủ kéo dài, buồn ngủ quá mức hoặc những vấn đề giấc ngủ ảnh hưởng đến việc quản lý bệnh nên được trao đổi với nhân viên y tế.

Cải thiện giấc ngủ không thay thế việc theo dõi đường huyết, sử dụng thuốc theo chỉ định hoặc các phương pháp chăm sóc đã được khuyến nghị.

Đồng thời, không nên tự ý thay đổi thuốc, nhịn ăn kéo dài hoặc áp dụng chế độ ăn kiêng khắc nghiệt nhằm điều chỉnh chuyển hóa chỉ dựa trên thông tin chung về giấc ngủ.

Kết luận

Giấc ngủ có mối liên hệ với nhiều quá trình chuyển hóa quan trọng, đặc biệt là điều hòa glucose, đáp ứng insulin và cơ chế kiểm soát cảm giác đói – no.

Các nghiên cứu thực nghiệm trên người cho thấy hạn chế thời gian ngủ và sự lệch pha nhịp sinh học có thể ảnh hưởng đến một số chỉ số chuyển hóa. Trong khi đó, nghiên cứu đoàn hệ ghi nhận mối liên quan giữa đặc điểm giấc ngủ với nguy cơ đái tháo đường típ 2.

Tuy nhiên, những kết quả này cần được diễn giải phù hợp với thiết kế nghiên cứu và chưa đủ để khẳng định cải thiện giấc ngủ đơn độc sẽ trực tiếp phòng ngừa hoặc điều trị bệnh chuyển hóa.

Quan tâm đến giấc ngủ, cùng với dinh dưỡng, hoạt động thể chất và chăm sóc y tế phù hợp, là một phần của cách tiếp cận sức khỏe chuyển hóa chủ động dựa trên bằng chứng.

Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân.

Tài liệu tham khảo

  1. Knutson KL, Dixon DD, Grandner MA, et al. Role of circadian health in cardiometabolic health and disease risk: a scientific statement from the American Heart Association. Circulation. 2025;152(21)–e419. doi:10.1161/CIR.0000000000001388.
  2. St-Onge MP, Aggarwal B, Fernandez-Mendoza J, et al. Multidimensional sleep health: definitions and implications for cardiometabolic health: a scientific statement from the American Heart Association. Circ Cardiovasc Qual Outcomes. 2025;18(5). doi:10.1161/HCQ.0000000000000139.
  1. Zhu B, Shi C, Park CG, Zhao X, Reutrakul S. Effects of sleep restriction on metabolism-related parameters in healthy adults: a comprehensive review and meta-analysis of randomized controlled trials. Sleep Med Rev. 2019;45:18–30. doi:10.1016/j.smrv.2019.02.002.
  2. Zuraikat FM, Laferrère B, Cheng B, et al. Chronic insufficient sleep in women impairs insulin sensitivity independent of adiposity changes: results of a randomized trial. Diabetes Care. 2024;47(1):117–125. doi:10.2337/dc23-1156.
  3. Scheer FAJL, Hilton MF, Mantzoros CS, Shea SA. Adverse metabolic and cardiovascular consequences of circadian misalignment. Proc Natl Acad Sci U S A. 2009;106(11):4453–4458. doi:10.1073/pnas.0808180106.
  4. Shan Z, Ma H, Xie M, et al. Sleep duration and risk of type 2 diabetes: a meta-analysis of prospective studies. Diabetes Care. 2015;38(3):529–537. doi:10.2337/dc14-2073.
  5. American Diabetes Association Professional Practice Committee for Diabetes. 5. Facilitating positive health behaviors and well-being to improve health outcomes: Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care. 2026;49(Suppl 1)–S131. doi:10.2337/dc26-S005.

Minh bạch tài trợ và xung đột lợi ích

Hai tuyên bố khoa học AHA công bố khai báo lợi ích của nhóm tác giả, trong đó một số thành viên có quan hệ tư vấn hoặc nhận tài trợ nghiên cứu từ doanh nghiệp. Công trình Knutson và cộng sự (2025) được hỗ trợ một phần bởi chương trình nghiên cứu nội bộ NIH/NIEHS.

Nghiên cứu Zuraikat và cộng sự (2024) có hỗ trợ nghiên cứu từ NIH và AHA; nhóm tác giả khai báo không có xung đột lợi ích liên quan đến công trình. Hướng dẫn ADA 2026 công bố thông tin xung đột lợi ích của các thành viên hội đồng chuyên môn.

Thông tin tài trợ và khai báo lợi ích của các công trình còn lại cần được đối chiếu trực tiếp với bản toàn văn trước khi hoàn tất hồ sơ nguồn CCHC.

Bài viết không quảng bá sản phẩm, thuốc hoặc dịch vụ liên quan đến giấc ngủ hay sức khỏe chuyển hóa.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *