Mắt sau tuổi 40 – Bảo vệ thị lực trước khi mất không hồi phục | Bài 3: Glaucoma – tổn thương thần kinh thị giác có thể tiến triển trước khi được nhận biết

Tóm tắt

Glaucoma là một nhóm bệnh gây tổn thương thần kinh thị giác và có thể dẫn đến mất thị lực không hồi phục. Với glaucoma góc mở – thể bệnh thường gặp – tổn thương thường tiến triển chậm và giai đoạn đầu có thể chưa gây triệu chứng rõ. Khả năng nhìn trung tâm vẫn có thể được duy trì trong khi những vùng khác của thị trường đã bắt đầu bị ảnh hưởng.

Nhãn áp cao là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất và là yếu tố có thể can thiệp được có bằng chứng mạnh. Tuy nhiên, glaucoma không đồng nghĩa với nhãn áp cao: một số người có nhãn áp cao nhưng chưa có tổn thương glaucoma, trong khi bệnh vẫn có thể xuất hiện ở người có mức nhãn áp nằm trong khoảng thường được coi là bình thường.

Phát hiện và kiểm soát bệnh trước khi suy giảm thị giác trở nên rõ có ý nghĩa đặc biệt bởi tổn thương thị giác đã xảy ra do glaucoma hiện thường không thể phục hồi bằng các điều trị hiện có. Ngược lại, bằng chứng về vitamin, chất chống oxy hóa, biomarker hoặc các chế độ ăn đặc hiệu vẫn chưa đủ để trở thành biện pháp phòng hoặc điều trị glaucoma cho cộng đồng.

Từ khóa: Glaucoma; glôcôm; thần kinh thị giác; optic nerve; nhãn áp; intraocular pressure; thị trường; visual field; glaucoma góc mở; tổn thương thị giác không hồi phục.

1. Glaucoma là gì và tổn thương xảy ra ở đâu?

Glaucoma không phải là một bệnh duy nhất mà là một nhóm bệnh có chung đặc điểm quan trọng: tổn thương thần kinh thị giác (optic nerve), cấu trúc truyền tín hiệu từ võng mạc tới não để hình thành thị giác.

Thần kinh thị giác gồm các sợi trục của tế bào hạch võng mạc. Khi những tế bào và sợi thần kinh này bị tổn thương, khả năng truyền thông tin thị giác dần suy giảm. Nếu bệnh tiếp tục tiến triển, những vùng tương ứng trong thị trường có thể bị mất.

National Eye Institute định nghĩa glaucoma là nhóm bệnh mắt có thể gây mất thị lực và mù do làm tổn thương thần kinh thị giác. Hướng dẫn lần thứ 6 của European Glaucoma Society cũng xem tổn thương cấu trúc và chức năng của hệ thần kinh thị giác là trọng tâm trong nhận diện và quản lý glaucoma.

Điểm quan trọng là tổn thương do glaucoma không đồng nghĩa với cảm giác “nhìn mờ” ngay từ đầu. Thị lực trung tâm – khả năng nhìn rõ vật ở phía trước – có thể còn tương đối tốt trong khi bệnh đã gây những thay đổi ở thần kinh thị giác hoặc thị trường.

Đây là nền tảng khoa học của cách gọi glaucoma là “kẻ đánh cắp thị lực thầm lặng”.

2. Vì sao glaucoma có thể tiến triển mà chưa được nhận ra?

Đặc điểm “thầm lặng” phù hợp nhất với glaucoma góc mở (open-angle glaucoma), thể bệnh mạn tính thường gặp và thường tiến triển từ từ.

Umbrella review năm 2025 tổng hợp 36 systematic review và meta-analysis ghi nhận glaucoma thường không có triệu chứng ở giai đoạn sớm và có thể chưa được phát hiện cho đến khi khiếm khuyết thị trường trở nên rõ hơn ở các giai đoạn sau.

NEI cũng ghi nhận giai đoạn đầu của glaucoma thường không có triệu chứng. Khi bệnh tiến triển, các điểm mù có thể xuất hiện trong thị trường, thường bắt đầu ở vùng nhìn bên ở nhiều trường hợp. Vì thay đổi diễn ra từ từ, người mắc có thể chưa nhận thấy ngay rằng phạm vi nhìn đã bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mọi glaucoma đều phải mất thị trường ngoại vi trước rồi mới ảnh hưởng vùng trung tâm. Các kiểu khiếm khuyết thị trường có thể khác nhau giữa từng người và từng giai đoạn bệnh.

Vì vậy, cảm giác “vẫn nhìn rõ” chỉ phản ánh một phần chức năng thị giác. Nó không đủ để khẳng định thần kinh thị giác hoàn toàn không có tổn thương.

3. Nhãn áp liên quan đến glaucoma như thế nào?

Phần trước của mắt chứa thủy dịch (aqueous humor), một loại dịch trong được tạo ra và thoát đi liên tục. Sự cân bằng giữa quá trình tạo và thoát thủy dịch góp phần duy trì nhãn áp (intraocular pressure, IOP).

Khi thủy dịch không thoát ra bình thường, nhãn áp có thể tăng. Bằng chứng cho thấy nhãn áp cao làm tăng nguy cơ glaucoma và điều trị hạ nhãn áp có thể làm chậm tiến triển bệnh. Đây là cơ sở của phần lớn chiến lược điều trị glaucoma hiện nay.

Trong umbrella review năm 2025 về glaucoma nguyên phát, nhãn áp được xếp vào nhóm yếu tố có bằng chứng liên kết mạnh và được tác giả nhận định là yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được đã được chứng minh rõ nhất.

Tuy vậy, glaucoma không phải là tên gọi khác của “nhãn áp cao”.

Một số người có nhãn áp cao nhưng chưa phát triển tổn thương glaucoma. Ngược lại, glaucoma vẫn có thể xuất hiện ở người có mức nhãn áp nằm trong khoảng thường được xem là bình thường. Mức nhạy cảm của thần kinh thị giác đối với nhãn áp khác nhau giữa các cá nhân.

Do đó, một kết quả nhãn áp đơn lẻ không đủ để tự khẳng định hoặc loại trừ bệnh.

4. Vì sao thị lực còn tốt chưa chắc loại trừ glaucoma?

Thị lực thường được đo bằng khả năng phân biệt các chi tiết nhỏ khi nhìn thẳng phía trước. Đây là một thành phần quan trọng của thị giác nhưng không đại diện cho toàn bộ chức năng của hệ thị giác.

Trong glaucoma, tổn thương thần kinh có thể tiến triển trong khi khả năng nhìn trung tâm vẫn còn tương đối tốt. Phân tích của Vision Loss Expert Group lưu ý rằng suy giảm thị lực rõ thường là biểu hiện muộn của bệnh lý thần kinh thị giác do glaucoma, vì vậy đo thị lực đơn thuần không phải công cụ phù hợp để phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm.

Tương tự, chỉ đo nhãn áp cũng không đủ. NEI mô tả việc phát hiện glaucoma dựa trên khám mắt toàn diện, trong đó bác sĩ đánh giá cả cấu trúc và chức năng thị giác thay vì dựa vào một chỉ số duy nhất.

Điều này giải thích vì sao việc tự kiểm tra bằng cách đọc chữ, nhìn màn hình hoặc dựa vào cảm giác “vẫn nhìn bình thường” có thể không nhận ra những tổn thương sớm.

5. Những yếu tố nào liên quan đến nguy cơ glaucoma?

Tuổi tăng, tiền sử gia đình mắc glaucoma và nhãn áp cao là những yếu tố nguy cơ được các nguồn chuyên môn thừa nhận rộng rãi.

Umbrella review năm 2025 còn ghi nhận cận thị có mối liên hệ tương đối mạnh với glaucoma nguyên phát. Tuy nhiên, bằng chứng cho mối liên hệ này chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát và phân tích gộp. Vì vậy, cách diễn đạt phù hợp là người cận thị có thể có nguy cơ glaucoma cao hơn ở mức quần thể, chứ không phải cận thị trực tiếp gây glaucoma hoặc người cận thị chắc chắn sẽ mắc bệnh.

Đối với nhiều yếu tố toàn thân, lối sống, chế độ ăn và biomarker, bằng chứng còn không đồng đều. Trong umbrella review, hơn một nửa số yếu tố và biomarker được đánh giá chỉ đạt mức bằng chứng yếu.

Vì vậy, việc phát hiện một mối liên hệ thống kê không nên tự động được chuyển thành một nguyên nhân bệnh hoặc một mục tiêu can thiệp cho cộng đồng.

6. Điều khoa học đã biết tương đối chắc chắn và điều vẫn đang nghiên cứu

Bằng chứng hiện nay tương đối thống nhất rằng glaucoma gây tổn thương thần kinh thị giác và bệnh có thể tiến triển trước khi người mắc nhận ra sự thay đổi rõ trong thị giác.

Nhãn áp là yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được quan trọng nhất hiện nay. Các thử nghiệm lâm sàng và hướng dẫn chuyên môn cho thấy giảm nhãn áp có thể làm chậm quá trình tiến triển ở glaucoma.

Bằng chứng cũng cho thấy tổn thương thị giác đã xảy ra do glaucoma hiện thường không thể được đảo ngược bằng các điều trị đang sử dụng. Mục tiêu chăm sóc vì vậy chủ yếu là giảm nguy cơ tổn thương tiếp tục tiến triển và bảo tồn chức năng thị giác còn lại.

Ở mức độ nghiên cứu, nhiều biomarker và cơ chế khác đang được xem xét. Umbrella review năm 2025 đánh giá 87 yếu tố và biomarker nhưng cho thấy chất lượng bằng chứng khác biệt đáng kể giữa các yếu tố.

Một số dữ liệu quan sát hoặc nghiên cứu tiền lâm sàng gợi ý vai trò của stress oxy hóa, đặc tính cơ sinh học của mắt và các đích phân tử khác. Những kết quả này giúp mở rộng hiểu biết về bệnh sinh nhưng chưa đủ để chuyển thành khuyến nghị sử dụng vitamin, chất chống oxy hóa hoặc thực phẩm bổ sung cho người.

Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng đủ mạnh để khẳng định một chế độ ăn, vitamin hoặc chất bổ sung riêng có thể phòng glaucoma hoặc phục hồi tổn thương thần kinh thị giác đã xảy ra.

7. Không phải mọi glaucoma đều “thầm lặng”

Cách gọi “kẻ đánh cắp thị lực thầm lặng” hữu ích khi nói về glaucoma góc mở mạn tính nhưng không phản ánh toàn bộ phổ bệnh.

Glaucoma góc đóng (angle-closure glaucoma) có cơ chế khác. Khi đường thoát thủy dịch bị đóng đột ngột, nhãn áp có thể tăng nhanh và gây biểu hiện rõ. Glaucoma góc đóng cấp là một tình trạng cấp cứu nhãn khoa cần được đánh giá ngay.

Ngược lại, một số dạng góc đóng mạn tính cũng có thể ít triệu chứng trong giai đoạn đầu.

Vì vậy, không nên biến câu “glaucoma không có triệu chứng” thành một quy luật áp dụng cho mọi trường hợp. Thông điệp chính xác hơn là nhiều thể glaucoma có thể gây tổn thương trước khi người mắc nhận ra sự thay đổi.

8. Những việc có thể thực hiện để hỗ trợ bảo vệ thị lực

Hiện chưa có biện pháp lối sống nào được chứng minh có thể ngăn glaucoma ở tất cả mọi người. NEI cũng lưu ý không có phương pháp bảo đảm phòng được bệnh; giá trị của chăm sóc chủ động nằm ở việc nhận biết nguy cơ, phát hiện bệnh và điều trị khi cần thiết.

Người có tiền sử gia đình mắc glaucoma, từng được ghi nhận nhãn áp cao hoặc có các yếu tố nguy cơ liên quan có thể trao đổi với bác sĩ nhãn khoa về mức theo dõi phù hợp. Tần suất đánh giá cần dựa trên nguy cơ và kết quả thăm khám, thay vì áp dụng một lịch cố định cho mọi người.

Đối với người đã được chẩn đoán glaucoma, việc tiếp tục theo dõi và tuân thủ kế hoạch điều trị có ý nghĩa quan trọng ngay cả khi thị lực chủ quan vẫn tốt. Các phương pháp điều trị hiện nay chủ yếu nhằm hạ nhãn áp và có thể bao gồm thuốc, laser hoặc phẫu thuật tùy thể bệnh và mức nguy cơ. Lựa chọn cụ thể thuộc phạm vi đánh giá của bác sĩ nhãn khoa; không nên tự ngừng hoặc thay đổi điều trị dựa trên cảm giác thị lực.

Các sản phẩm được quảng bá với thông điệp “bổ thần kinh thị giác”, “hạ nhãn áp tự nhiên” hoặc “phòng glaucoma bằng vitamin” cần được xem xét thận trọng. Bằng chứng hiện tại chưa cho thấy những sản phẩm này có thể thay thế các biện pháp phát hiện và điều trị đã được kiểm chứng.

9. Gánh nặng glaucoma đối với sức khỏe thị giác

Glaucoma là một trong những nguyên nhân quan trọng gây mù không hồi phục trên toàn cầu.

Phân tích của GBD 2019 Blindness and Vision Impairment Collaborators dựa trên systematic review, meta-analysis và mô hình hóa dữ liệu quần thể ước tính năm 2020 có khoảng 3,6 triệu người từ 50 tuổi trở lên bị mù do glaucoma. Trong mô hình nghiên cứu, glaucoma đứng thứ hai sau cataract trong các nguyên nhân chính gây mù ở nhóm tuổi này.

Con số trên phản ánh gánh nặng ở cấp độ quần thể, không phải nguy cơ của từng cá nhân. Tuy nhiên, nó cho thấy ý nghĩa sức khỏe cộng đồng của việc phát hiện và kiểm soát bệnh trước khi mất thị lực trở nên rõ rệt.

Điểm đáng chú ý của glaucoma là tổn thương thần kinh thị giác đã xảy ra thường không thể phục hồi bằng các phương pháp hiện có. Vì vậy, mục tiêu quan trọng không phải chờ thị lực giảm rồi mới can thiệp, mà là giảm nguy cơ tiến triển trong khi còn khả năng bảo tồn chức năng thị giác.

Kết luận

Glaucoma là nhóm bệnh gây tổn thương thần kinh thị giác và có thể dẫn đến mất thị lực không hồi phục. Với glaucoma góc mở, bệnh thường tiến triển chậm và có thể chưa gây triệu chứng rõ trong giai đoạn đầu. Cảm giác vẫn nhìn rõ hoặc thị lực trung tâm còn tốt vì vậy không đủ để loại trừ tổn thương.

Nhãn áp cao là yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được có bằng chứng mạnh nhất, nhưng glaucoma không đồng nghĩa với nhãn áp cao. Cận thị có mối liên hệ dịch tễ học với nguy cơ glaucoma, trong khi bằng chứng đối với nhiều yếu tố toàn thân, dinh dưỡng và biomarker vẫn còn hạn chế.

Điều trị hiện nay có thể làm chậm hoặc hạn chế tổn thương tiếp tục tiến triển nhưng thường không phục hồi phần thị lực đã mất. Vì vậy, hiểu đúng tính chất “thầm lặng” của bệnh, nhận biết nguy cơ và được đánh giá chuyên môn phù hợp là những nền tảng quan trọng để bảo tồn thị giác lâu dài.

Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân.

Tài liệu tham khảo

  1. Shen RY, Zhang Y, Chen LJ, et al. Ocular and Systemic Risk Factors and Biomarkers for Primary Glaucoma: An Umbrella Review of Systematic Reviews With Meta-Analyses. Investigative Ophthalmology & Visual Science. 2025;66(12):35. DOI: 10.1167/iovs.66.12.35. 
  2. GBD 2019 Blindness and Vision Impairment Collaborators; Vision Loss Expert Group of the Global Burden of Disease Study. Causes of blindness and vision impairment in 2020 and trends over 30 years, and prevalence of avoidable blindness in relation to VISION 2020: the Right to Sight: an analysis for the Global Burden of Disease Study. Lancet Global Health. 2021;9(2):e144–e160. DOI: 10.1016/S2214-109X(20)30489-7.
  3. Pazos M, Traverso CE, Viswanathan A, et al.; European Glaucoma Society. European Glaucoma Society – Terminology and Guidelines for Glaucoma, 6th Edition. British Journal of Ophthalmology. 2025;109(Suppl 1):1–212. DOI: 10.1136/bjophthalmol-2025-egsguidelines.
  4. National Eye Institute, National Institutes of Health. Glaucoma.
  5. National Eye Institute, National Institutes of Health. Glaucoma and Eye Pressure.
  6. American Academy of Ophthalmology. Understanding Glaucoma: Symptoms, Causes, Diagnosis, Treatment.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *