Tóm tắt
Kháng sinh giữ vai trò thiết yếu trong điều trị nhiều bệnh nhiễm khuẩn, nhưng không phải mọi trường hợp nhiễm trùng đều cần sử dụng nhóm thuốc này. Trong thực hành lâm sàng, quyết định không kê kháng sinh có thể xuất phát từ việc đánh giá nguyên nhân gây bệnh, mức độ nghiêm trọng, khả năng tự hồi phục và nguy cơ biến chứng. Tuy nhiên, không kê kháng sinh không đồng nghĩa với việc người bệnh không cần được chăm sóc hoặc theo dõi.
Các hướng dẫn chuyên môn ghi nhận vai trò của chăm sóc hỗ trợ, theo dõi có kế hoạch và kê đơn kháng sinh trì hoãn trong những bệnh cảnh phù hợp. Tổng quan hệ thống Cochrane năm 2023 cho thấy những chiến lược kê đơn thay thế có thể làm giảm việc sử dụng kháng sinh ở một số bệnh nhiễm trùng hô hấp. Tuy nhiên, kết quả không thể được suy rộng cho mọi bệnh nhiễm khuẩn hoặc những người có nguy cơ biến chứng cao.
Hiểu đúng cơ sở khoa học của quyết định không kê kháng sinh, phân biệt những phương án chăm sóc và nhận diện các tình huống cần đánh giá lại có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng điều trị, an toàn người bệnh và sử dụng kháng sinh có trách nhiệm.
Từ khóa: Kháng sinh; quyết định kê đơn; nhiễm trùng tự giới hạn; theo dõi có kế hoạch; kê đơn kháng sinh trì hoãn; quản lý sử dụng kháng sinh; an toàn người bệnh; kháng kháng sinh.
1. Không kê kháng sinh có đồng nghĩa với không điều trị?
Trong thực tế, hiệu quả của một lần thăm khám đôi khi được đánh giá thông qua số lượng thuốc được kê hoặc sự hiện diện của kháng sinh trong đơn thuốc. Khi xuất hiện những triệu chứng như ho, sốt hoặc đau họng, một số người có thể cho rằng việc không được kê kháng sinh đồng nghĩa với chưa được điều trị đầy đủ.
Tuy nhiên, về mặt chuyên môn, chăm sóc và điều trị không chỉ giới hạn ở việc sử dụng thuốc nhằm tiêu diệt tác nhân gây bệnh. Tùy tình trạng cụ thể, quá trình chăm sóc có thể bao gồm điều trị nguyên nhân, kiểm soát triệu chứng, hỗ trợ chức năng sinh lý, theo dõi diễn tiến hoặc can thiệp khi xuất hiện biến chứng.
Kháng sinh (antibiotics) là nhóm thuốc có khả năng tiêu diệt hoặc kìm hãm sự phát triển của những vi khuẩn nhạy cảm. Tuy nhiên, chỉ định kháng sinh cần dựa trên khả năng thuốc đem lại lợi ích lâm sàng đối với tình trạng bệnh cụ thể.
Một số bệnh nhiễm trùng có thể cải thiện nhờ hoạt động của hệ miễn dịch và các cơ chế bảo vệ của cơ thể mà không cần kháng sinh. Những trường hợp này có thể thuộc nhóm nhiễm trùng tự giới hạn (self-limiting infections).
Điều đó không có nghĩa mọi nhiễm trùng đều có khả năng tự hồi phục an toàn. Diễn tiến bệnh còn phụ thuộc vào tác nhân gây bệnh, mức độ tổn thương, tình trạng miễn dịch và những yếu tố nguy cơ của từng người.
Vì vậy, quyết định không kê kháng sinh có thể phù hợp khi lợi ích dự kiến của thuốc không vượt trội so với các nguy cơ, đồng thời tình trạng người bệnh cho phép lựa chọn phương án chăm sóc khác.
2. Cơ sở chuyên môn của quyết định kê hoặc không kê kháng sinh
Quyết định sử dụng kháng sinh là quá trình đánh giá tổng hợp, không thể chỉ dựa vào sự xuất hiện của một triệu chứng nhiễm trùng.
Trước hết, nhân viên y tế cần xem xét nguyên nhân nghi ngờ gây bệnh và khả năng tồn tại nhiễm khuẩn cần điều trị. Tuy nhiên, việc chưa xác định được vi khuẩn không mặc nhiên có nghĩa người bệnh không cần kháng sinh. Trong những bệnh cảnh nghiêm trọng, điều trị có thể phải bắt đầu dựa trên đánh giá lâm sàng trước khi có kết quả xét nghiệm xác nhận.
Bên cạnh nguyên nhân, mức độ nghiêm trọng và nguy cơ biến chứng có vai trò quan trọng. Những trường hợp có biểu hiện bệnh toàn thân nghiêm trọng, nghi nhiễm khuẩn huyết hoặc tổn thương cơ quan cần được đánh giá và xử trí kịp thời, khác với các bệnh cảnh nhẹ có khả năng tự giới hạn.
Tình trạng sức khỏe cũng ảnh hưởng đến lựa chọn điều trị. Người suy giảm miễn dịch, mắc bệnh mạn tính nghiêm trọng, người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc phụ nữ mang thai có thể cần phương án đánh giá khác so với người trưởng thành khỏe mạnh.
Ngoài ra, tiền sử dị ứng, những thuốc đang sử dụng và nguy cơ tác dụng không mong muốn cũng cần được cân nhắc.
Theo hướng dẫn NICE NG15 về quản lý sử dụng thuốc kháng vi sinh vật, việc quyết định có kê kháng sinh hay không cần dựa trên đánh giá lâm sàng và cân nhắc lợi ích, nguy cơ đối với người bệnh, đồng thời lưu ý ảnh hưởng của việc sử dụng thuốc đến tình trạng kháng thuốc.
Do đó, không kê kháng sinh không phải nguyên tắc áp dụng đồng loạt, mà là quyết định cần được cá thể hóa.
3. Những bệnh cảnh nào có thể chưa cần kháng sinh ngay?
Các hướng dẫn chuyên môn ghi nhận một số bệnh nhiễm trùng thường gặp có thể tự cải thiện mà không cần kháng sinh. Tuy nhiên, khả năng này phụ thuộc vào bệnh cảnh cụ thể và không thể được xác định chỉ từ tên bệnh.
Theo NICE NG120, nhiều trường hợp ho cấp liên quan đến nhiễm trùng đường hô hấp trên hoặc viêm phế quản cấp có khả năng tự giới hạn. Ở người không có biểu hiện bệnh toàn thân nghiêm trọng hoặc nguy cơ biến chứng cao, kháng sinh thường không được khuyến cáo.
Đối với viêm mũi xoang cấp, NICE NG79 cũng ghi nhận nhiều trường hợp không cần điều trị kháng sinh thường quy. Tuy nhiên, triệu chứng kéo dài, diễn tiến nặng hoặc xuất hiện biểu hiện nghiêm trọng cần được đánh giá để xác định phương án phù hợp.
Ở trẻ em và người dưới 18 tuổi mắc viêm tai giữa cấp, NICE NG91 cho phép cân nhắc không kê kháng sinh hoặc sử dụng phương án kê đơn dự phòng trong những tình huống nhất định. Tuy nhiên, một số nhóm trẻ có thể hưởng lợi nhiều hơn từ điều trị kháng sinh ngay, đặc biệt khi có biểu hiện bệnh nghiêm trọng hoặc nguy cơ biến chứng.
Những ví dụ này cho thấy việc không kê kháng sinh phải gắn với điều kiện lâm sàng cụ thể, thay vì trở thành quy tắc chung cho toàn bộ người mắc cùng một bệnh.
Đặc biệt, những trường hợp nghi nhiễm khuẩn nghiêm trọng không phù hợp với cách tiếp cận trì hoãn điều trị chỉ nhằm hạn chế sử dụng thuốc.
4. Phân biệt không kê kháng sinh, theo dõi có kế hoạch và kê đơn trì hoãn
Trong thực hành lâm sàng, có nhiều cách tiếp cận khi nhân viên y tế đánh giá người bệnh chưa cần sử dụng kháng sinh ngay. Tuy có liên quan, các phương án này không hoàn toàn đồng nhất.
Không kê kháng sinh (no antibiotic prescribing) là quyết định không cung cấp đơn kháng sinh ở thời điểm đánh giá vì chưa có chỉ định phù hợp. Người bệnh vẫn có thể được hướng dẫn chăm sóc triệu chứng, theo dõi và tiếp cận dịch vụ y tế khi cần.
Theo dõi có kế hoạch (watchful waiting) là cách quản lý bệnh trong đó nhân viên y tế chủ động theo dõi diễn tiến và xác định những tình huống cần đánh giá lại. Đây không phải một chiến lược kê đơn độc lập được so sánh như một nhóm riêng trong tổng quan Cochrane năm 2023. Theo dõi có kế hoạch cũng có thể là thành phần của những phương án chăm sóc khác.
Một cách tiếp cận khác là kê đơn kháng sinh trì hoãn (delayed antibiotic prescribing), còn được gọi là kê đơn dự phòng (back-up prescribing) trong một số hướng dẫn.
Theo đó, nhân viên y tế có thể cung cấp đơn kháng sinh hoặc bố trí cách tiếp cận thuốc sau đó, với những điều kiện sử dụng được xác định trước. Việc kê đơn trì hoãn không đồng nghĩa kháng sinh chắc chắn sẽ cần sử dụng, cũng không phải cho phép người bệnh tự quyết định bắt đầu thuốc khi xuất hiện bất kỳ triệu chứng nào.
Theo tiêu chuẩn chất lượng NICE QS121, kê đơn trì hoãn có thể được cân nhắc khi tồn tại sự không chắc chắn về khả năng bệnh tự giới hạn hoặc nguy cơ diễn tiến xấu.
Tuy nhiên, các phương án này không được sử dụng để thay thế việc điều trị kịp thời trong những trường hợp nhiễm khuẩn nghiêm trọng.
5. Bằng chứng lâm sàng về các chiến lược kê đơn kháng sinh
Một tổng quan hệ thống Cochrane của Spurling và cộng sự, công bố năm 2023, đánh giá các chiến lược kê kháng sinh ngay, kê đơn trì hoãn và không kê đơn đối với một số bệnh nhiễm trùng hô hấp.
Công trình tổng hợp 12 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 3.968 người tham gia, trong đó 3.750 người có dữ liệu đưa vào các phân tích. Mười một thử nghiệm so sánh kê đơn trì hoãn với kê đơn ngay và năm thử nghiệm so sánh kê đơn trì hoãn với không kê kháng sinh.
Theo phần tổng hợp của Cochrane, tỷ lệ sử dụng kháng sinh được ghi nhận khoảng 93% ở nhóm kê đơn ngay, 29% ở nhóm kê đơn trì hoãn và 13% ở nhóm không kê đơn. Tuy nhiên, những tỷ lệ này được tổng hợp từ các so sánh khác nhau, không phải kết quả của một thử nghiệm duy nhất có ba nhóm hoàn toàn tương đồng.
Đối với nhiều kết quả về triệu chứng, các nghiên cứu không ghi nhận khác biệt rõ rệt giữa những chiến lược được so sánh. Tuy nhiên, một số kết quả ở người mắc đau họng hoặc viêm tai giữa cấp cho thấy lợi ích giảm triệu chứng nhất định khi được điều trị kháng sinh ngay.
Đối với biến chứng, nghiên cứu không phát hiện khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các chiến lược trong dữ liệu được báo cáo. Dù vậy, độ chắc chắn của bằng chứng về biến chứng còn thấp, không đủ để kết luận các phương án có mức độ an toàn tương đương trong mọi bệnh cảnh.
Các tác giả nhận định rằng, khi nhân viên y tế đánh giá việc chưa kê kháng sinh ngay là an toàn, không kê đơn kèm hướng dẫn đánh giá lại có thể giúp giảm sử dụng thuốc.
Tuy nhiên, tổng quan không trực tiếp đánh giá tình trạng kháng kháng sinh như một kết cục nghiên cứu. Do đó, không thể sử dụng kết quả giảm dùng thuốc để khẳng định công trình đã chứng minh sự giảm tỷ lệ vi khuẩn kháng thuốc trong quần thể nghiên cứu.

6. Chất lượng chăm sóc khi chưa có chỉ định kháng sinh
Một quyết định không kê kháng sinh cần đi kèm kế hoạch chăm sóc phù hợp với tình trạng sức khỏe.
Trong những bệnh cảnh có khả năng tự giới hạn, chăm sóc có thể bao gồm kiểm soát triệu chứng, nghỉ ngơi phù hợp, duy trì dinh dưỡng, bổ sung nước theo nhu cầu và theo dõi diễn tiến. Những biện pháp này giúp hỗ trợ cơ thể trong quá trình hồi phục nhưng không thay thế điều trị đặc hiệu khi có chỉ định.
Một thành phần quan trọng là giải thích về diễn tiến dự kiến của bệnh. Người bệnh cần được cung cấp thông tin về những triệu chứng có thể tiếp tục xuất hiện, thời gian hồi phục dự kiến và các dấu hiệu cảnh báo cần được đánh giá lại.
Hướng dẫn NICE NG63 nhấn mạnh rằng khi không kê kháng sinh, nhân viên y tế vẫn cần cung cấp thông tin về chăm sóc tại nhà và những tình huống phải tìm kiếm hỗ trợ y tế.
Bên cạnh đó, việc ra quyết định điều trị cùng người bệnh (shared decision making) giúp tăng khả năng hiểu đúng mục tiêu chăm sóc.
Theo NICE NG197, quá trình trao đổi cần làm rõ các phương án có thể lựa chọn, lợi ích, nguy cơ và những điều chưa chắc chắn. Người bệnh có cơ hội trao đổi về những lo ngại, hoàn cảnh chăm sóc và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế khi tình trạng thay đổi.
Điều này không có nghĩa mọi lựa chọn đều có hiệu quả như nhau. Quyết định cuối cùng vẫn phải dựa trên bằng chứng khoa học, giới hạn chuyên môn và nguyên tắc bảo đảm an toàn.
7. Những giải pháp hỗ trợ sức khỏe khi chưa cần kháng sinh
Đối với người đã được nhân viên y tế đánh giá và xác định chưa cần kháng sinh, tuân thủ kế hoạch chăm sóc là bước quan trọng nhằm hỗ trợ quá trình hồi phục.
Nghỉ ngơi phù hợp có thể giúp giảm gánh nặng hoạt động trong giai đoạn cơ thể đang đối phó với bệnh. Duy trì ăn uống và bổ sung nước theo nhu cầu góp phần hỗ trợ những chức năng sinh lý bình thường. Tuy nhiên, người mắc bệnh lý cần kiểm soát lượng dịch hoặc có chế độ chăm sóc đặc biệt cần thực hiện theo hướng dẫn cá nhân.
Việc theo dõi diễn tiến cũng có ý nghĩa thiết thực. Những thay đổi về mức độ triệu chứng, khả năng ăn uống, sinh hoạt và tình trạng sức khỏe toàn thân có thể cung cấp thông tin hữu ích khi cần đánh giá lại.
Đối với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch hoặc mắc bệnh nền nghiêm trọng, kế hoạch theo dõi cần được cá thể hóa theo nguy cơ sức khỏe.
Việc không tự sử dụng kháng sinh còn lại từ những đợt bệnh trước, không dùng đơn thuốc của người khác và không tự thay đổi phương án điều trị giúp tránh những rủi ro không cần thiết.
Nếu triệu chứng kéo dài hơn dự kiến, không cải thiện hoặc trở nên nghiêm trọng hơn, người bệnh cần được nhân viên y tế đánh giá lại.
Những biểu hiện như khó thở, đau ngực kéo dài, lú lẫn hoặc tình trạng toàn thân xấu đi nhanh cần được chăm sóc y tế khẩn cấp. Đây có thể là dấu hiệu cảnh báo bệnh nghiêm trọng nhưng không đặc hiệu cho nhiễm khuẩn hoặc tình trạng kháng kháng sinh.
Trong hoàn cảnh này, chăm sóc sức khỏe chủ động không đồng nghĩa với tự điều trị hoàn toàn, mà là tham gia có hiểu biết vào quá trình chăm sóc và tiếp cận hỗ trợ chuyên môn đúng thời điểm.
8. Ý nghĩa của quyết định không kê kháng sinh đối với sức khỏe cộng đồng
Bằng chứng hiện nay hỗ trợ việc không kê kháng sinh hoặc áp dụng các chiến lược kê đơn thay thế trong một số bệnh cảnh phù hợp. Tuy nhiên, mức độ chắc chắn của bằng chứng thay đổi theo từng kết cục và nhóm người bệnh.
Tổng quan Cochrane năm 2023 cung cấp bằng chứng trực tiếp về mức giảm sử dụng kháng sinh. Trong khi đó, những kết luận về biến chứng nghiêm trọng hoặc nguy cơ ở các nhóm bệnh nhân đặc biệt vẫn cần được diễn giải thận trọng.
Ở cấp độ y tế công cộng, tổng quan của Ho và cộng sự trên The Lancet Microbe năm 2025 nhấn mạnh quản lý sử dụng kháng sinh (antimicrobial stewardship) là một thành phần quan trọng trong ứng phó với tình trạng kháng thuốc.
Sử dụng kháng sinh hợp lý không chỉ là tránh dùng thuốc khi không cần thiết, mà còn phải bảo đảm người mắc nhiễm khuẩn cần điều trị được tiếp cận thuốc phù hợp và kịp thời.
Vì vậy, mục tiêu không phải giảm số đơn kháng sinh bằng mọi giá, mà là nâng cao chất lượng quyết định điều trị, bảo vệ lợi ích người bệnh và hạn chế những rủi ro có thể phòng tránh.
Kết luận
Không kê kháng sinh không đồng nghĩa với không chăm sóc hoặc điều trị. Trong những bệnh cảnh phù hợp, đây có thể là một quyết định chuyên môn dựa trên đánh giá nguyên nhân, mức độ nghiêm trọng, nguy cơ biến chứng và lợi ích dự kiến của thuốc.
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng cho thấy chiến lược không kê kháng sinh hoặc kê đơn trì hoãn có thể góp phần giảm sử dụng thuốc trong một số bệnh nhiễm trùng hô hấp. Tuy nhiên, các phương án này không phù hợp cho mọi người bệnh và phải đi kèm hướng dẫn chăm sóc, theo dõi an toàn.
Một quyết định điều trị phù hợp không được đánh giá bằng số lượng thuốc được kê, mà bằng khả năng đem lại lợi ích, hạn chế rủi ro và bảo đảm người bệnh được can thiệp kịp thời khi cần thiết.
Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân.
Tài liệu tham khảo
- Ho CS, Wong CTH, Aung TT, Lakshminarayanan R, Mehta JS, Rauz S, et al. Antimicrobial resistance: a concise update. Lancet Microbe. 2025;6(1):100947. doi:10.1016/j.lanmic.2024.07.010.
- Spurling GKP, Dooley L, Clark J, Askew DA. Immediate versus delayed versus no antibiotics for respiratory infections. Cochrane Database Syst Rev. 2023;10(10). doi:10.1002/14651858.CD004417.pub6.
- National Institute for Health and Care Excellence. Antimicrobial stewardship: systems and processes for effective antimicrobial medicine use. NICE guideline NG15. London: NICE; 2015.
- National Institute for Health and Care Excellence. Antimicrobial stewardship: changing risk-related behaviours in the general population. NICE guideline NG63. London: NICE; 2017.
- National Institute for Health and Care Excellence. Cough (acute): antimicrobial prescribing. NICE guideline NG120. London: NICE; 2019.
- National Institute for Health and Care Excellence. Sinusitis (acute): antimicrobial prescribing. NICE guideline NG79. London: NICE; 2017.
- National Institute for Health and Care Excellence. Otitis media (acute): antimicrobial prescribing. NICE guideline NG91. London: NICE; 2018. Updated 2022.
- National Institute for Health and Care Excellence. Antimicrobial stewardship. NICE quality standard QS121. London: NICE; 2016.
- National Institute for Health and Care Excellence. Shared decision making. NICE guideline NG197. London: NICE; 2021.
- Centers for Disease Control and Prevention. About sepsis. Atlanta (GA): Centers for Disease Control and Prevention; updated 2026 Aug 17.
Minh bạch tài trợ, xung đột lợi ích và giới hạn nguồn
Bài tổng quan của Ho và cộng sự công bố các quan hệ tư vấn, quyền sở hữu trí tuệ hoặc lợi ích thương mại liên quan đến công nghệ kháng khuẩn của một số đồng tác giả. Những thông tin này cần được ghi nhận trong hồ sơ đánh giá nguồn nhưng không tự động phủ nhận các nguyên lý khoa học đã được xác lập.
Tổng quan Cochrane năm 2023 công bố các tác giả không có xung đột lợi ích cạnh tranh. Công trình nhận hỗ trợ cơ sở hạ tầng nghiên cứu từ Bond University và University of Queensland, không ghi nhận tài trợ bên ngoài cho bản tổng quan. Tuy nhiên, trong 12 thử nghiệm được tổng hợp, hai nghiên cứu nhận tài trợ từ doanh nghiệp dược phẩm và hai nghiên cứu không báo cáo nguồn tài trợ.
Các hướng dẫn NICE được sử dụng làm căn cứ về quyết định kê đơn, chăm sóc và theo dõi. Đây là hướng dẫn xây dựng trong bối cảnh hệ thống y tế Anh, vì vậy việc áp dụng vào thực hành lâm sàng tại Việt Nam cần phù hợp với các hướng dẫn và quy định chuyên môn hiện hành.
Tài liệu CDC được sử dụng để bổ sung kiến thức về những dấu hiệu cảnh báo tình trạng nhiễm trùng nghiêm trọng, không phải nguồn bằng chứng trực tiếp so sánh các chiến lược kê đơn kháng sinh.

