Tóm tắt
Giấc ngủ là quá trình sinh lý chịu sự điều hòa của những cơ chế nội sinh, đồng thời chịu ảnh hưởng của môi trường sống, điều kiện lao động và hành vi hằng ngày. Ánh sáng, lịch làm việc, caffeine, đồ uống có cồn, hoạt động thể chất và điều kiện nghỉ ngơi có thể tác động đến những đặc điểm khác nhau của giấc ngủ. Bằng chứng thực nghiệm và các tổng quan hệ thống đã làm rõ vai trò của một số yếu tố, nhưng mức độ ảnh hưởng không đồng nhất giữa các cá nhân. Bài viết tổng quan cơ sở khoa học và giới hạn của những bằng chứng hiện có, đồng thời xem xét ý nghĩa của việc nhận diện các yếu tố bên ngoài đối với chăm sóc sức khỏe chủ động.
Từ khóa: Giấc ngủ; môi trường ngủ; ánh sáng; lao động theo ca; caffeine; rượu bia; hoạt động thể chất; vệ sinh giấc ngủ; sức khỏe nghề nghiệp.
1. Giấc ngủ trong mối liên hệ với đời sống hằng ngày
Giấc ngủ là nhu cầu sinh học thiết yếu, nhưng không diễn ra độc lập với môi trường sống và các hoạt động thường ngày. Một người có thể cảm thấy buồn ngủ nhưng vẫn khó đi vào giấc ngủ do ánh sáng, tiếng ồn hoặc yêu cầu công việc. Người khác phải ngủ vào ban ngày sau ca trực đêm, khi môi trường bên ngoài vẫn diễn ra nhiều hoạt động.
Những tình huống này cho thấy giấc ngủ không chỉ phụ thuộc vào nhu cầu sinh lý của cơ thể mà còn chịu ảnh hưởng của những điều kiện tạo thuận lợi hoặc cản trở việc nghỉ ngơi.
Theo tuyên bố khoa học năm 2025 của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (American Heart Association, AHA), ánh sáng, thời điểm ăn uống, hoạt động thể chất và lịch ngủ – thức là những yếu tố có liên quan đến hệ thống điều hòa thời gian sinh học.
Tuy nhiên, không phải mọi yếu tố đều tác động đến giấc ngủ thông qua cùng một cơ chế. Một số ảnh hưởng trực tiếp đến nhịp sinh học, trong khi những yếu tố khác làm thay đổi mức độ tỉnh táo, cơ hội ngủ hoặc tính liên tục của giấc ngủ.
Việc phân biệt những cơ chế này giúp tránh đơn giản hóa giấc ngủ thành hệ quả của một thói quen riêng lẻ.
2. Ánh sáng và sự điều hòa nhịp ngủ – thức
Ánh sáng là một trong những tín hiệu môi trường quan trọng nhất đối với hệ thống nhịp sinh học.
Thông tin ánh sáng được tiếp nhận tại võng mạc và truyền đến các cấu trúc thần kinh tham gia điều hòa thời gian sinh học. Nhờ đó, cơ thể có khả năng đồng bộ nhiều nhịp sinh lý với chu kỳ ngày – đêm.
Bằng chứng thực nghiệm trên người cho thấy ánh sáng có thể ảnh hưởng đến thời điểm tiết melatonin, mức độ tỉnh táo và pha nhịp sinh học.
Melatonin là hormone chủ yếu được tiết từ tuyến tùng, có vai trò báo hiệu đêm sinh học. Tiếp xúc ánh sáng vào thời điểm cơ thể đang ở pha đêm sinh học có thể ức chế sự tiết hormone này.
Tuy nhiên, mức độ tác động không chỉ phụ thuộc vào việc ánh sáng xuất hiện ban ngày hay ban đêm. Thời điểm sinh học, cường độ, thời lượng và đặc điểm quang phổ đều có ý nghĩa.
Năm 2022, một nhóm chuyên gia quốc tế công bố đồng thuận trên tạp chí PLOS Biology về mức tiếp xúc ánh sáng trong nhà nhằm hỗ trợ các chức năng sinh lý, giấc ngủ và sự tỉnh táo ở người trưởng thành khỏe mạnh.
Công trình cung cấp cơ sở khoa học cho việc tổ chức môi trường chiếu sáng phù hợp với hoạt động ban ngày và nghỉ ngơi ban đêm.
Tuy nhiên, đây là đồng thuận chuyên gia dành cho nhóm dân số cụ thể, không phải phác đồ điều trị rối loạn giấc ngủ hoặc bộ tiêu chuẩn áp dụng không điều chỉnh cho mọi hoàn cảnh.
Đối với người có lịch sinh hoạt ban ngày thông thường, tiếp xúc ánh sáng trong thời gian thức có thể hỗ trợ sự đồng bộ với môi trường. Ngược lại, ánh sáng mạnh gần thời điểm ngủ dự kiến có thể làm thay đổi tín hiệu sinh học và duy trì trạng thái tỉnh táo.
Ở người làm việc theo ca, thời điểm tiếp xúc ánh sáng cần được xem xét khác biệt, bởi giờ ngủ dự kiến không nhất thiết trùng với ban đêm theo đồng hồ.
3. Thiết bị điện tử và giấc ngủ: Không chỉ là tác động của ánh sáng
Điện thoại, máy tính bảng và máy tính được sử dụng phổ biến trong học tập, làm việc và giải trí. Những thiết bị này có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ thông qua nhiều yếu tố, bao gồm ánh sáng phát ra từ màn hình và các hoạt động diễn ra trong quá trình sử dụng.
Trong nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2015, Chang và cộng sự so sánh việc đọc sách bằng thiết bị điện tử phát sáng với đọc sách in trước giờ ngủ.
Nghiên cứu được thực hiện trên 12 người trưởng thành trẻ khỏe mạnh theo thiết kế bắt chéo, trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát. Mỗi điều kiện bao gồm hoạt động đọc trong nhiều giờ trước thời điểm ngủ, lặp lại qua nhiều buổi tối.
Kết quả ghi nhận việc sử dụng thiết bị đọc điện tử phát sáng liên quan đến giảm tiết melatonin buổi tối, chậm pha nhịp sinh học và kéo dài thời gian đi vào giấc ngủ so với điều kiện đọc sách in.
Đây là bằng chứng thực nghiệm có giá trị, nhưng quy mô nghiên cứu nhỏ và điều kiện tiếp xúc không đại diện cho mọi hình thức sử dụng thiết bị điện tử trong đời sống.
Bên cạnh tác động của ánh sáng, những nội dung gây kích thích tinh thần, công việc chưa hoàn thành hoặc các thông báo liên tục cũng có thể kéo dài thời gian thức và cản trở quá trình chuẩn bị nghỉ ngơi.
Do đó, không có cơ sở để khẳng định mọi trường hợp sử dụng màn hình buổi tối đều gây mất ngủ. Tác động cần được xem xét theo thời điểm, thời lượng, mức tiếp xúc ánh sáng và đặc điểm hoạt động.
4. Điều kiện lao động và khả năng bảo đảm giấc ngủ
Lao động theo ca và thời gian làm việc kéo dài là những yếu tố cần được quan tâm dưới góc độ sức khỏe nghề nghiệp.
Theo Viện Quốc gia về An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Hoa Kỳ (National Institute for Occupational Safety and Health, NIOSH), lịch làm việc ngoài giờ hành chính và thời gian lao động kéo dài có thể làm giảm cơ hội ngủ, gây mệt mỏi và ảnh hưởng đến khả năng duy trì sự chú ý trong công việc.
Đối với người làm ca đêm, giấc ngủ thường phải diễn ra vào ban ngày. Đây là thời điểm ánh sáng, tiếng ồn và các hoạt động xã hội có thể gây cản trở việc nghỉ ngơi.
Đồng thời, thời gian dành cho giấc ngủ có thể không phù hợp với pha sinh học thuận lợi của cơ thể.
Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng khác nhau giữa các cá nhân. Khả năng thích nghi chịu tác động của đặc điểm sinh học, lịch làm việc, điều kiện sống và thời gian phục hồi.
Một vấn đề quan trọng là phân biệt mệt mỏi liên quan đến công việc (work-related fatigue) với buồn ngủ (sleepiness).
Buồn ngủ phản ánh xu hướng dễ đi vào giấc ngủ, trong khi mệt mỏi còn có thể liên quan đến căng thẳng, công việc đòi hỏi sức lực hoặc tập trung cao và điều kiện môi trường lao động.
NIOSH nhấn mạnh rằng giảm rủi ro mệt mỏi cần sự phối hợp giữa người lao động và đơn vị sử dụng lao động.
Vì vậy, chăm sóc giấc ngủ trong môi trường nghề nghiệp không chỉ là trách nhiệm thay đổi thói quen của từng cá nhân, mà còn liên quan đến tổ chức thời gian lao động, khoảng nghỉ và điều kiện nghỉ ngơi phù hợp.
5. Caffeine và đồ uống có cồn: Tác động lên những đặc điểm khác nhau của giấc ngủ
Caffeine là chất kích thích hệ thần kinh trung ương, có trong cà phê, trà và một số đồ uống khác.
Tác dụng tăng tỉnh táo của caffeine liên quan đến khả năng đối kháng với các thụ thể adenosine trong hệ thần kinh. Tuy nhiên, caffeine không loại bỏ nhu cầu ngủ sinh học đã tích lũy trong thời gian thức.
Tổng quan hệ thống và phân tích gộp của Gardiner và cộng sự, công bố năm 2023 trên Sleep Medicine Reviews, tổng hợp 24 nghiên cứu và ghi nhận việc sử dụng caffeine có thể làm giảm tổng thời gian ngủ, kéo dài thời gian đi vào giấc ngủ và ảnh hưởng đến tính liên tục cũng như cấu trúc giấc ngủ.
Mức độ tác động phụ thuộc vào lượng caffeine sử dụng, thời điểm tiếp xúc và sự khác biệt về chuyển hóa, độ nhạy cảm giữa các cá nhân.
Do đó, không thể thiết lập một giờ ngừng sử dụng caffeine duy nhất bảo đảm giấc ngủ không bị ảnh hưởng ở tất cả mọi người.
Đối với rượu bia, tác động lên giấc ngủ có đặc điểm khác.
Rượu có thể tạo cảm giác buồn ngủ ban đầu trong một số điều kiện, nhưng không phải biện pháp hỗ trợ giấc ngủ.
Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2025 của Gardiner và cộng sự, bao gồm 27 nghiên cứu ở người trưởng thành khỏe mạnh, ghi nhận sự chậm xuất hiện và giảm thời lượng giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (rapid eye movement sleep, REM) sau khi sử dụng đồ uống có cồn.
Tuy nhiên, đối với những chỉ số khác như tổng thời gian ngủ, hiệu suất giấc ngủ và thời gian thức sau khi đã ngủ, kết quả nghiên cứu còn chưa thống nhất.
Những phát hiện này cho thấy cần đánh giá tác động của rượu bia theo từng đặc điểm giấc ngủ, thay vì cho rằng mọi chỉ số đều thay đổi theo cùng một cách.

6. Hoạt động thể chất, ăn uống và trạng thái tinh thần
Hoạt động thể chất thường xuyên có vai trò quan trọng đối với sức khỏe và có thể hỗ trợ giấc ngủ.
Tuy nhiên, quan điểm cho rằng mọi hoạt động thể chất vào buổi tối đều gây khó ngủ chưa phù hợp với bằng chứng hiện có.
Tổng quan hệ thống và phân tích gộp của Stutz và cộng sự năm 2019, bao gồm 23 nghiên cứu, không ghi nhận tác động bất lợi nhất quán của vận động buổi tối đối với giấc ngủ ở người trưởng thành khỏe mạnh.
Dù vậy, hoạt động cường độ cao kết thúc quá sát giờ ngủ có thể ảnh hưởng đến một số chỉ số giấc ngủ trong những điều kiện nhất định.
Các nghiên cứu được tổng hợp chủ yếu đánh giá tác động của một buổi vận động, vì vậy không thể suy rộng hoàn toàn sang mọi chương trình tập luyện dài hạn hoặc người có bệnh lý.
Đối với ăn uống, những bữa ăn quá lớn gần thời điểm ngủ có thể gây đầy bụng, khó tiêu hoặc làm tăng triệu chứng trào ngược ở một số người.
Tuy nhiên, không có cơ sở để khẳng định mọi bữa ăn muộn đều làm giấc ngủ xấu đi hoặc cần áp dụng một thời điểm ăn tối cố định cho mọi cá nhân.
Bên cạnh yếu tố thể chất, căng thẳng và trạng thái tinh thần cũng có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ.
Những suy nghĩ kéo dài về công việc, các hoạt động đòi hỏi tập trung cao hoặc áp lực tâm lý có thể khiến quá trình chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi trở nên khó khăn hơn.
Tuy nhiên, khó ngủ trong một số hoàn cảnh căng thẳng không tự động đồng nghĩa với mắc rối loạn tâm lý hoặc mất ngủ mạn tính.
7. Môi trường nghỉ ngơi và khả năng duy trì giấc ngủ
Ánh sáng lọt vào phòng, tiếng ồn từ môi trường xung quanh, nhiệt độ không phù hợp hoặc những thông báo điện thoại liên tục có thể gây gián đoạn giấc ngủ.
Theo hướng dẫn của Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (National Heart, Lung, and Blood Institute, NHLBI) và NIOSH, môi trường nghỉ ngơi tương đối tối, yên tĩnh, thoáng mát và dễ chịu có thể tạo điều kiện thuận lợi cho giấc ngủ.
Tuy nhiên, mức độ tiện nghi phù hợp không giống nhau ở tất cả mọi người. Không nên xem một nhiệt độ phòng hoặc mức độ tối tuyệt đối là điều kiện bắt buộc để có giấc ngủ khỏe mạnh.
Đối với người cần ngủ vào ban ngày, việc hạn chế ánh sáng và tiếng ồn có thể giúp giảm những yếu tố gây cản trở từ môi trường.
Trong điều kiện đô thị, tiếng ồn giao thông, không gian nhà ở hạn chế hoặc đặc thù sinh hoạt gia đình có thể khiến việc tạo môi trường nghỉ ngơi thuận lợi gặp khó khăn.
Vì vậy, chăm sóc giấc ngủ cần được đặt trong bối cảnh điều kiện sống thực tế, thay vì mặc định mọi người đều có khả năng kiểm soát hoàn toàn không gian nghỉ ngơi.
8. Giới hạn bằng chứng và ý nghĩa đối với chăm sóc sức khỏe chủ động
Các nghiên cứu hiện nay cung cấp bằng chứng tương đối vững chắc về tác động sinh lý của ánh sáng và caffeine đối với giấc ngủ. Những tổng quan hệ thống cũng góp phần làm rõ ảnh hưởng của rượu bia và hoạt động thể chất.
Tuy nhiên, mức độ chắc chắn không đồng đều giữa các kết quả nghiên cứu. Nghiên cứu thực nghiệm thường diễn ra trong điều kiện kiểm soát, trong khi đời sống thực tế có nhiều yếu tố tác động đồng thời.
Với người làm việc theo ca, điều kiện nghề nghiệp, môi trường nghỉ ngơi và thời gian dành cho giấc ngủ thường có sự tương tác phức tạp. Vì vậy, những giải pháp chỉ tập trung vào thay đổi hành vi cá nhân có thể chưa giải quyết đầy đủ vấn đề.
Từ góc độ chăm sóc sức khỏe chủ động, việc nhận diện những yếu tố bên ngoài đang ảnh hưởng đến giấc ngủ có thể giúp lựa chọn những điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh.
Đối với người có lịch sinh hoạt ban ngày thông thường, bảo đảm đủ cơ hội ngủ, hạn chế ánh sáng mạnh gần giờ ngủ, chú ý thời điểm sử dụng caffeine và cải thiện điều kiện nghỉ ngơi là những nguyên tắc có thể cân nhắc.
Tuy nhiên, đây là các biện pháp hỗ trợ, không phải phương pháp điều trị có hiệu quả bảo đảm cho mọi trường hợp.
Hướng dẫn thực hành lâm sàng năm 2021 của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (American Academy of Sleep Medicine, AASM) đưa ra khuyến nghị có điều kiện rằng không nên chỉ sử dụng vệ sinh giấc ngủ (sleep hygiene) như liệu pháp đơn thành phần để điều trị mất ngủ mạn tính ở người trưởng thành.
Điều này không phủ nhận giá trị của các thói quen ngủ lành mạnh, mà nhấn mạnh sự cần thiết của phương pháp điều trị phù hợp khi đã có rối loạn giấc ngủ.
Những trường hợp khó ngủ kéo dài, buồn ngủ quá mức hoặc suy giảm hoạt động ban ngày cần được nhân viên y tế đánh giá nhằm xác định nguyên nhân và hướng xử trí thích hợp.
Kết luận
Giấc ngủ chịu ảnh hưởng đồng thời của cơ chế sinh học nội sinh và những điều kiện bên ngoài, bao gồm ánh sáng, lịch làm việc, chất kích thích, hoạt động thể chất và môi trường nghỉ ngơi.
Bằng chứng khoa học cho thấy các yếu tố này có thể tác động đến thời điểm ngủ, thời lượng hoặc tính liên tục của giấc ngủ. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng khác nhau giữa các cá nhân, và không phải mọi kết luận đều có cùng độ chắc chắn.
Chăm sóc giấc ngủ chủ động vì vậy cần kết hợp hiểu biết về sinh lý học với điều kiện sống và lao động thực tế, tránh quy mọi khó khăn giấc ngủ cho thói quen cá nhân.
Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân.
Tài liệu tham khảo
- Knutson KL, Dixon DD, Grandner MA, et al. Role of circadian health in cardiometabolic health and disease risk: a scientific statement from the American Heart Association. Circulation. 2025;152(21)–e419. doi:10.1161/CIR.0000000000001388.
- St-Onge MP, Aggarwal B, Fernandez-Mendoza J, et al. Multidimensional sleep health: definitions and implications for cardiometabolic health: a scientific statement from the American Heart Association. Circ Cardiovasc Qual Outcomes. 2025;18(5). doi:10.1161/HCQ.0000000000000139.
- Brown TM, Brainard GC, Cajochen C, et al. Recommendations for daytime, evening, and nighttime indoor light exposure to best support physiology, sleep, and wakefulness in healthy adults. PLoS Biol. 2022;20(3). doi:10.1371/journal.pbio.3001571.
- Chang AM, Aeschbach D, Duffy JF, Czeisler CA. Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep, circadian timing, and next-morning alertness. Proc Natl Acad Sci U S A. 2015;112(4):1232–1237. doi:10.1073/pnas.1418490112.
- Gardiner C, Weakley J, Burke LM, et al. The effect of caffeine on subsequent sleep: a systematic review and meta-analysis. Sleep Med Rev. 2023;69:101764. doi:10.1016/j.smrv.2023.101764.
- Gardiner C, Weakley J, Burke LM, et al. The effect of alcohol on subsequent sleep in healthy adults: a systematic review and meta-analysis. Sleep Med Rev. 2025;80:102030. doi:10.1016/j.smrv.2024.102030.
- Stutz J, Eiholzer R, Spengler CM. Effects of evening exercise on sleep in healthy participants: a systematic review and meta-analysis. Sports Med. 2019;49(2):269–287. doi:10.1007/s40279-018-1015-0.
- Edinger JD, Arnedt JT, Bertisch SM, et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2021;17(2):255–262. doi:10.5664/jcsm.8986.
- National Heart, Lung, and Blood Institute. Sleep deprivation and deficiency: healthy sleep habits. National Institutes of Health; cập nhật ngày 24/3/2022.
- National Institute for Occupational Safety and Health. Fatigue and work. Centers for Disease Control and Prevention.
- National Institute for Occupational Safety and Health. Training for Nurses on Shift Work and Long Work Hours: Module 6 – Improving Your Sleep and Alertness. Centers for Disease Control and Prevention.
Minh bạch tài trợ và xung đột lợi ích
Hai tuyên bố khoa học AHA công bố khai báo lợi ích của nhóm tác giả; công trình Knutson và cộng sự (2025) được hỗ trợ một phần bởi NIH/NIEHS.
Đồng thuận Brown và cộng sự (2022) được xây dựng từ hội thảo nhận hỗ trợ của BBSRC và Đại học Manchester; một số tác giả khai báo quan hệ tư vấn, tài trợ nghiên cứu hoặc sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực chiếu sáng. Nghiên cứu Chang và cộng sự (2015) được NIH hỗ trợ; một số tác giả còn nhận hỗ trợ nghiên cứu từ NASA hoặc có quan hệ thương mại được công bố.
Hai tổng quan của Gardiner và cộng sự (2023, 2025) khai báo không có xung đột lợi ích. Hướng dẫn Edinger và cộng sự (2021) được AASM tài trợ và công bố các xung đột lợi ích được quản lý trong quá trình xây dựng hướng dẫn.
Bài viết không quảng bá sản phẩm hoặc dịch vụ hỗ trợ giấc ngủ.

