Giấc ngủ – Nền tảng sức khoẻ thường bị bỏ quên | Bài 3: Đồng hồ sinh học – Cơ chế điều hoà nhịp ngủ – Thức và hoạt động sinh lý

Tóm tắt

Hệ thống đồng hồ sinh học giúp cơ thể tổ chức nhiều hoạt động theo chu kỳ xấp xỉ 24 giờ. Tại não, nhân trên giao thoa giữ vai trò đồng hồ trung tâm, phối hợp với những đồng hồ ngoại vi ở các cơ quan và mô. Ánh sáng là tín hiệu môi trường chủ yếu giúp đồng bộ hệ thống này với ngày – đêm; melatonin phản ánh một phần thông tin về thời gian sinh học. Bài viết tổng quan cơ sở sinh lý thần kinh, cơ chế phân tử và sự phối hợp giữa nhịp sinh học với nhu cầu ngủ, đồng thời phân biệt kiến thức đã được xác lập với những mối liên quan sức khỏe còn cần nghiên cứu.

Từ khóa: Đồng hồ sinh học; nhịp sinh học khoảng 24 giờ; nhân trên giao thoa; đồng hồ ngoại vi; melatonin; nhịp ngủ – thức.

1. Một hệ thống thời gian nằm bên trong cơ thể

Cảm giác tỉnh táo, thân nhiệt và sự tiết một số hormone không duy trì ở cùng một mức trong suốt ngày đêm. Chúng biến thiên theo thời gian, ngay cả khi các yếu tố môi trường và hoạt động thường ngày được kiểm soát trong điều kiện nghiên cứu. Điều này cho thấy vai trò của đồng hồ sinh học nội sinh.

Sinh lý học hiện đại xác định đây không phải một bộ phận đơn lẻ phát tín hiệu báo giờ. Hệ thống gồm những mạng lưới thần kinh và cơ chế phân tử có khả năng tạo nhịp, phối hợp thời gian hoạt động của nhiều mô.

Tuyên bố khoa học của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (American Heart Association, AHA) năm 2025 nhấn mạnh vai trò của hệ thống nhịp sinh học trong điều hòa nhiều chức năng sinh lý. Trong y học giấc ngủ, cần phân biệt thời gian đã thức với thời điểm sinh học thuận lợi cho giấc ngủ.

2. Nhịp sinh học và quá trình đồng bộ

Nhịp sinh học khoảng 24 giờ (circadian rhythm) là dao động sinh lý hoặc hành vi có tính chu kỳ, được tạo ra bởi những cơ chế nội sinh. Khi thiếu tín hiệu thời gian bên ngoài, một số nhịp vẫn tiếp diễn với chu kỳ không nhất thiết đúng 24 giờ.

Đặc điểm này giúp phân biệt nhịp nội sinh với biến đổi ngày – đêm đơn thuần (diurnal rhythm). Một chỉ số tăng ban ngày, giảm ban đêm cũng có thể do vận động, ăn uống hoặc giấc ngủ, không nhất thiết là nhịp nội sinh.

Để phối hợp với ngày – đêm của môi trường, đồng hồ cần được điều chỉnh thông qua quá trình đồng bộ nhịp sinh học (circadian entrainment). Tín hiệu bên ngoài có thể thay đổi pha sinh học, tức thời điểm xuất hiện sự kiện trong chu kỳ.

Ánh sáng là tín hiệu đồng bộ mạnh nhất đối với đồng hồ trung tâm ở người. Vì vậy, hệ thống vừa có khả năng tự tạo nhịp, vừa có khả năng điều chỉnh theo điều kiện sống.

3. Đồng hồ trung tâm và những đồng hồ ngoại vi

Tại vùng dưới đồi của não, nhân trên giao thoa (suprachiasmatic nucleus, SCN) giữ vai trò đồng hồ sinh học trung tâm. Cấu trúc này tiếp nhận tín hiệu thời gian từ đường thị giác và tham gia phối hợp nhiều nhịp sinh lý. Tuy nhiên, không nên xem SCN là bộ điều khiển trực tiếp, độc lập đối với mọi hoạt động của cơ thể.

Nghiên cứu cho thấy gan, tim, cơ xương và nhiều mô khác cũng có đồng hồ ngoại vi (peripheral circadian clocks). Chúng được phối hợp qua tín hiệu thần kinh, nội tiết và hoạt động sinh lý. Thời điểm ăn uống cũng có thể ảnh hưởng đến một số đồng hồ ngoại vi.

Ở cấp độ tế bào, cơ chế tạo nhịp liên quan đến các vòng phản hồi điều hòa biểu hiện gene và protein. Các thành phần CLOCK, BMAL1, PER và CRY được nghiên cứu rộng rãi trong hệ thống đồng hồ của động vật có vú. Các protein tham gia vòng điều hòa phản hồi, góp phần tạo những dao động lặp lại.

Cơ chế nền tảng được hỗ trợ rộng rãi, nhưng không phải mọi kết quả ở tế bào hoặc động vật đều đã được xác nhận ở người. Do đó, không thể từ một biến đổi gene đơn lẻ suy luận về giờ ngủ hoặc nguy cơ bệnh của từng cá nhân.

4. Ánh sáng, võng mạc và tín hiệu đêm sinh học

Ánh sáng từ môi trường được tiếp nhận tại võng mạc. Trong đường truyền điều hòa nhịp sinh học, các tế bào hạch võng mạc nhạy sáng nội tại (intrinsically photosensitive retinal ganglion cells, ipRGCs) có vai trò quan trọng; chúng chứa sắc tố melanopsin và còn nhận thông tin từ những tế bào cảm thụ ánh sáng khác.

Tín hiệu đến SCN giúp điều chỉnh nhịp theo chu kỳ sáng – tối.

Tác động sinh học của ánh sáng phụ thuộc vào thời điểm tiếp xúc, cường độ, thời lượng và đặc điểm quang phổ. Cùng một nguồn sáng có thể tác động khác nhau ở các pha sinh học khác nhau. Không có một giờ tiếp xúc ánh sáng cố định phù hợp với mọi người.

Melatonin là hormone chủ yếu được tiết từ tuyến tùng, với sự điều hòa gián tiếp từ SCN. Ở người có nhịp sinh học đồng bộ với ngày – đêm thông thường, melatonin tăng vào thời kỳ tối sinh học; ánh sáng vào thời điểm này có thể ức chế sự tiết hormone.

Thời điểm melatonin bắt đầu tăng trong điều kiện ánh sáng mờ được sử dụng trong nghiên cứu như một chỉ dấu về pha sinh học.

Dù liên quan mật thiết đến tín hiệu ban đêm, melatonin không phải công tắc duy nhất gây ngủ. Giấc ngủ còn phụ thuộc vào nhu cầu ngủ tích lũy và những cơ chế thần kinh khác.

5. Đồng hồ sinh học phối hợp với nhu cầu ngủ

Mô hình điều hòa giấc ngủ hai quá trình (two-process model of sleep regulation) phân biệt áp lực ngủ nội môi với ảnh hưởng của nhịp sinh học.

Áp lực ngủ thường tăng trong thời gian thức và giảm khi ngủ; còn hệ thống nhịp sinh học góp phần quy định những khoảng thời gian thuận lợi cho trạng thái thức hoặc ngủ.

Sự phối hợp giải thích vì sao cảm giác buồn ngủ không chỉ phụ thuộc vào số giờ đã thức. Đây là mô hình giải thích, không phải công thức dự báo chính xác giờ ngủ của từng người.

6. Nhịp sinh học trong hoạt động của nhiều hệ cơ quan

Thân nhiệt trung tâm (core body temperature) thường có nhịp ngày – đêm đặc trưng, với mức thấp xuất hiện gần cuối đêm sinh học ở người có lịch sinh hoạt ban ngày điển hình.

Mức độ tỉnh táo và một số chức năng thần kinh cũng biến đổi theo thời gian. Các biến đổi này chịu cả ảnh hưởng nội sinh lẫn môi trường.

Cortisol có nhịp sinh học tương đối rõ, thường tăng vào phần cuối của đêm sinh học và cao hơn vào thời gian buổi sáng ở người sinh hoạt ban ngày. Đáp ứng cortisol sau thức dậy không hoàn toàn đồng nhất với nhịp nội sinh. Căng thẳng, bệnh lý và thuốc cũng có thể ảnh hưởng đến hormone này.

Nhịp tim, huyết áp và một số chức năng chuyển hóa có thể thay đổi theo giờ trong ngày.

Tuy nhiên, để xác định một dao động là nhịp sinh học nội sinh cần những thiết kế nghiên cứu kiểm soát tác động của ngủ, ăn và vận động. Không phải mọi khác biệt giữa ban ngày và ban đêm đều do đồng hồ sinh học trực tiếp tạo ra.

7. Khác biệt cá nhân và giới hạn của bằng chứng sức khỏe

Kiểu thời gian sinh học (chronotype) mô tả xu hướng thiên về hoạt động, ngủ và thức sớm hoặc muộn.

Đây là đặc điểm có liên quan đến yếu tố di truyền, tuổi tác và điều kiện môi trường; không phải một nhãn cố định suốt đời hay tiêu chuẩn chẩn đoán. Người có giờ ngủ muộn hơn không mặc nhiên có sức khỏe giấc ngủ kém.

Một số nghiên cứu quan sát ở người ghi nhận mối liên quan giữa sự lệch pha hoặc gián đoạn nhịp sinh học với những kết quả sức khỏe không thuận lợi.

Các nghiên cứu thực nghiệm cũng cho thấy thay đổi thời gian sinh học có thể ảnh hưởng đến một số chỉ số sinh lý. Tuy nhiên, không thể đồng nhất những thay đổi ngắn hạn với việc chắc chắn phát triển bệnh trong tương lai, hoặc khẳng định điều chỉnh nhịp sinh học sẽ phòng ngừa một bệnh cụ thể.

Việc xác định pha sinh học của cá nhân cũng phức tạp hơn ghi nhận giờ đi ngủ. Đo melatonin trong ánh sáng mờ đòi hỏi điều kiện kiểm soát; giờ thức hoặc dữ liệu thiết bị đeo chỉ là thông tin gián tiếp.

8. Ý nghĩa đối với chăm sóc sức khỏe chủ động

Kiến thức sinh lý học gợi ý rằng sự tương phản giữa ánh sáng ban ngày và môi trường tối khi chuẩn bị ngủ có ý nghĩa đối với sự đồng bộ của đồng hồ sinh học.

Với người có lịch hoạt động ban ngày thông thường, tiếp xúc ánh sáng tự nhiên phù hợp trong thời gian thức và hạn chế ánh sáng mạnh trước giờ ngủ dự kiến là những nguyên tắc có thể cân nhắc.

Dù vậy, tác động của ánh sáng phụ thuộc vào thời điểm sinh học. Người làm việc theo ca hoặc có lịch ngủ khác biệt cần được đánh giá theo hoàn cảnh; không nên tự áp dụng liệu pháp ánh sáng cường độ mạnh hay melatonin nhằm thay đổi đồng hồ sinh học.

Những nguyên tắc chăm sóc sức khỏe phổ thông này không phải phác đồ điều trị rối loạn nhịp ngủ – thức.

Kết luận

Hệ thống đồng hồ sinh học là cơ chế điều hòa thời gian nội sinh, trong đó SCN phối hợp với các đồng hồ ngoại vi để tổ chức nhiều nhịp sinh lý.

Ánh sáng góp phần đồng bộ hệ thống với môi trường, còn melatonin phản ánh thời gian đêm sinh học. Giấc ngủ hình thành từ sự tương tác giữa nhịp sinh học, nhu cầu ngủ nội môi và các cơ chế thần kinh khác.

Bằng chứng đã xác lập các cơ chế cốt lõi, nhưng kết quả tiền lâm sàng và mối liên quan dịch tễ không tự động trở thành khuyến nghị phòng bệnh.

Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân.

Tài liệu tham khảo

  1. Knutson KL, Dixon DD, Grandner MA, et al. Role of circadian health in cardiometabolic health and disease risk: a scientific statement from the American Heart Association. Circulation. 2025;152(21)–e419. doi:10.1161/CIR.0000000000001388.
  2. St-Onge MP, Aggarwal B, Fernandez-Mendoza J, et al. Multidimensional sleep health: definitions and implications for cardiometabolic health: a scientific statement from the American Heart Association. Circ Cardiovasc Qual Outcomes. 2025;18(5). doi:10.1161/HCQ.0000000000000139.
  1. Hastings MH, Maywood ES, Brancaccio M. Generation of circadian rhythms in the suprachiasmatic nucleus. Nat Rev Neurosci. 2018;19(8):453–469. doi:10.1038/s41583-018-0026-z.
  2. Takahashi JS. Transcriptional architecture of the mammalian circadian clock. Nat Rev Genet. 2017;18(3):164–179. doi:10.1038/nrg.2016.150.
  3. Borbély A. The two-process model of sleep regulation: beginnings and outlook. J Sleep Res. 2022;31(4). doi:10.1111/jsr.13598.
  4. Arendt J, Aulinas A. Physiology of the pineal gland and melatonin. Updated October 30, 2022. In: Feingold KR, Adler RA, Ahmed SF, et al., editors. Endotext [Internet]. South Dartmouth (MA): MDText.com, Inc.
  5. Brown TM, Brainard GC, Cajochen C, et al. Recommendations for daytime, evening, and nighttime indoor light exposure to best support physiology, sleep, and wakefulness in healthy adults. PLoS Biol. 2022;20(3). doi:10.1371/journal.pbio.3001571.
  1. National Institute of General Medical Sciences. Circadian rhythms. National Institutes of Health. Nội dung rà soát tháng 9/2023.
  2. National Heart, Lung, and Blood Institute. How sleep works: your sleep/wake cycle. National Institutes of Health.

Minh bạch tài trợ và xung đột lợi ích

Tuyên bố khoa học của Knutson và cộng sự (2025) được hỗ trợ một phần bởi chương trình nghiên cứu nội bộ NIH/NIEHS. Hai tuyên bố AHA công bố khai báo lợi ích của nhóm tác giả, bao gồm tài trợ nghiên cứu và quan hệ tư vấn thương mại của một số thành viên.

Tổng quan của Hastings và cộng sự (2018) nhận tài trợ từ Hội đồng Nghiên cứu Y khoa Anh (MRC); các tác giả khai báo không có xung đột lợi ích. Công trình của Takahashi (2017) nhận hỗ trợ từ HHMI và NIH; tác giả khai báo là đồng sáng lập và thành viên ban cố vấn khoa học của Reset Therapeutics. Công trình của Brown và cộng sự (2022) công bố nguồn hỗ trợ hội thảo khoa học và các quan hệ thương mại của một số tác giả. Bài viết không quảng bá sản phẩm hoặc dịch vụ hỗ trợ giấc ngủ.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *