Giấc ngủ – Nền tảng sức khoẻ thường bị bỏ quên | Bài 1: Vì sao con người cần ngủ?

Tóm tắt

Giấc ngủ là một trạng thái sinh lý thiết yếu, được điều hòa bởi các mạng lưới thần kinh và những cơ chế duy trì cân bằng nội môi. Khác với quan niệm giấc ngủ chỉ là thời gian nghỉ ngơi, sinh lý học hiện đại xác định đây là quá trình có tổ chức, trong đó hoạt động não bộ và nhiều chức năng cơ thể thay đổi theo những đặc điểm nhất định. Bằng chứng khoa học cho thấy giấc ngủ có vai trò quan trọng đối với hoạt động nhận thức, củng cố trí nhớ và điều hòa các chức năng sinh lý. Tuy nhiên, không phải mọi cơ chế được đề xuất nhằm giải thích chức năng của giấc ngủ đều đã được xác nhận đầy đủ ở người. Việc hiểu đúng bản chất sinh học của giấc ngủ là nền tảng để nhận thức vai trò của giấc ngủ đối với sức khỏe trong suốt cuộc đời.

Từ khóa: Giấc ngủ; sinh lý học giấc ngủ; NREM; REM; điều hòa giấc ngủ; chức năng nhận thức; trí nhớ; sức khỏe toàn diện.

1. Giấc ngủ: Một nhu cầu sinh học thiết yếu của con người

Giấc ngủ chiếm một phần đáng kể trong đời sống con người và là trạng thái sinh học được ghi nhận ở nhiều nhóm động vật. Mặc dù diễn ra hằng ngày, bản chất và chức năng của giấc ngủ chỉ dần được làm sáng tỏ nhờ những tiến bộ trong nghiên cứu thần kinh học, sinh lý học và y học giấc ngủ.

Trong quan niệm thông thường, giấc ngủ thường được xem là khoảng thời gian cơ thể giảm hoạt động để nghỉ ngơi, lấy lại năng lượng sau một ngày học tập, làm việc và vận động. Tuy nhiên, nghiên cứu hiện đại cho thấy não bộ không ngừng hoạt động trong khi ngủ. Thay vào đó, các mạng lưới thần kinh chuyển sang những trạng thái hoạt động đặc trưng; đồng thời, nhiều chức năng tim mạch, nội tiết và miễn dịch tiếp tục được điều hòa.

Về sinh lý học, giấc ngủ là một trạng thái có thể đảo ngược, đặc trưng bởi sự giảm đáp ứng với kích thích bên ngoài và những biến đổi có tổ chức trong hoạt động điện não, trương lực cơ và chức năng thần kinh tự chủ. Giấc ngủ khác với hôn mê hoặc trạng thái gây mê vì có những đặc điểm điều hòa và điện sinh lý riêng biệt.

Theo các nghiên cứu về cơ chế thần kinh kiểm soát trạng thái thức – ngủ, sự chuyển đổi giữa hai trạng thái này được điều phối bởi nhiều mạng lưới thần kinh phân bố tại vùng dưới đồi, thân não và các cấu trúc não khác. Một số hệ thống tham gia duy trì sự tỉnh táo, trong khi những hệ thống khác thúc đẩy và duy trì giấc ngủ.

Như vậy, giấc ngủ không đơn thuần là hệ quả của sự mệt mỏi. Đây là một trạng thái sinh học được điều hòa chủ động, cần thiết để duy trì hoạt động bình thường của hệ thần kinh và nhiều hệ cơ quan.

2. Vì sao cơ thể hình thành nhu cầu ngủ?

Một trong những câu hỏi cơ bản của sinh lý học giấc ngủ là vì sao nhu cầu ngủ tăng lên sau thời gian thức kéo dài.

Mô hình điều hòa giấc ngủ hai quá trình (two-process model of sleep regulation), được phát triển bởi nhà nghiên cứu Alexander Borbély, giải thích sự điều hòa ngủ – thức thông qua tương tác giữa nhu cầu ngủ nội môi và cơ chế thời gian sinh học.

Áp lực ngủ nội môi (homeostatic sleep pressure) phản ánh nhu cầu ngủ tích lũy trong thời gian thức. Khi cơ thể duy trì trạng thái tỉnh táo càng lâu, áp lực ngủ thường càng tăng. Trong thời gian ngủ, áp lực này có xu hướng giảm.

Ở cấp độ sinh học, nhiều chất dẫn truyền thần kinh và mạng lưới thần kinh tham gia điều hòa quá trình trên. Adenosine là một trong những phân tử được nghiên cứu về vai trò phản ánh trạng thái hoạt động kéo dài và góp phần thúc đẩy nhu cầu ngủ. Tuy nhiên, adenosine không phải yếu tố duy nhất quyết định sự xuất hiện của giấc ngủ.

Quá trình thứ hai liên quan đến nhịp sinh học (circadian rhythm), một hệ thống điều phối nhiều hoạt động sinh lý theo chu kỳ khoảng 24 giờ. Nhịp sinh học góp phần xác định những thời điểm cơ thể có xu hướng tỉnh táo hoặc buồn ngủ, đồng thời tương tác với áp lực ngủ nội môi.

Hai quá trình này không hoạt động độc lập. Sự phối hợp giữa chúng giải thích vì sao nhu cầu ngủ không chỉ phụ thuộc vào thời gian đã thức mà còn chịu ảnh hưởng của thời điểm sinh học.

Mặc dù mô hình hai quá trình là nền tảng quan trọng của sinh lý học giấc ngủ, đây vẫn là mô hình khái quát. Hoạt động ngủ – thức thực tế còn chịu ảnh hưởng của nhiều cơ chế thần kinh và các yếu tố sinh lý khác.

3. Điều gì diễn ra trong não bộ khi con người ngủ?

Một phát hiện quan trọng của y học giấc ngủ là hoạt động não bộ không đồng nhất trong suốt thời gian ngủ.

Thông qua những phương pháp như điện não đồ (electroencephalography, EEG), điện nhãn đồ và điện cơ đồ, giới nghiên cứu phân biệt hai loại giấc ngủ chính: giấc ngủ không chuyển động mắt nhanh (non-rapid eye movement sleep, NREM) và giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (rapid eye movement sleep, REM).

Giấc ngủ NREM được chia thành ba giai đoạn N1, N2 và N3.

Giai đoạn N1 là thời kỳ chuyển tiếp từ thức sang ngủ. Giai đoạn N2 có những đặc điểm điện não riêng, bao gồm sự xuất hiện của các thoi ngủ (sleep spindles). Giai đoạn N3, còn gọi là giấc ngủ sóng chậm (slow-wave sleep), nổi bật bởi những dao động điện não tần số thấp, biên độ lớn.

Trong giấc ngủ NREM, đặc biệt ở giai đoạn ngủ sâu, nhịp tim và huyết áp thường giảm so với khi thức. Những biến đổi này phản ánh sự điều chỉnh hoạt động của hệ thần kinh tự chủ khi cơ thể chuyển sang trạng thái ngủ.

Ở giấc ngủ REM, hoạt động điện não có nhiều điểm tương đồng với trạng thái thức. Những giấc mơ sống động thường xuất hiện trong giai đoạn này, mặc dù giấc mơ cũng có thể xảy ra ở các giai đoạn khác. Đồng thời, phần lớn cơ xương giảm trương lực rõ rệt, trong khi các cơ cần thiết cho hoạt động hô hấp vẫn tiếp tục hoạt động.

Trong một đêm ngủ bình thường, NREM và REM luân phiên qua nhiều chu kỳ. Giấc ngủ sóng chậm thường chiếm tỷ lệ lớn hơn trong phần đầu đêm, còn thời lượng REM có xu hướng tăng ở các chu kỳ về sau.

Các giai đoạn này không thể được xem là những trạng thái hoàn toàn thay thế cho nhau. Mỗi giai đoạn có đặc điểm hoạt động thần kinh và sinh lý riêng, đồng thời có thể tham gia vào nhiều chức năng sinh học với mức độ chồng lấp nhất định.

4. Vai trò của giấc ngủ đối với não bộ, học tập và trí nhớ

Một trong những chức năng được nghiên cứu sâu nhất của giấc ngủ là hỗ trợ học tập và trí nhớ.

Trong thời gian thức, não bộ liên tục tiếp nhận thông tin và hình thành những thay đổi trong hoạt động của các mạng lưới tế bào thần kinh. Tuy nhiên, việc tiếp nhận thông tin không đồng nghĩa tất cả thông tin đều được lưu giữ bền vững.

Quá trình củng cố trí nhớ (memory consolidation) giúp ổn định và tổ chức lại một số dấu vết trí nhớ đã được hình thành. Tổng quan của Rasch và Born, công bố trên tạp chí Physiological Reviews, cho thấy giấc ngủ có vai trò hỗ trợ quá trình này, dựa trên nhiều nghiên cứu thực nghiệm ở người và nghiên cứu cơ chế thần kinh.

Trong giấc ngủ NREM, đặc biệt ở giai đoạn sóng chậm, những dao động điện não được nghiên cứu về khả năng phối hợp hoạt động giữa hồi hải mã (hippocampus) và các vùng vỏ não. Sự phối hợp này được cho là góp phần củng cố một số dạng trí nhớ, đặc biệt trí nhớ liên quan đến những thông tin và sự kiện đã tiếp nhận.

Giấc ngủ REM cũng được nghiên cứu về vai trò đối với các quá trình liên quan đến học tập và cảm xúc. Tuy nhiên, bằng chứng hiện tại không ủng hộ cách phân chia đơn giản rằng NREM chỉ phục vụ trí nhớ, còn REM chỉ phục vụ cảm xúc. Chức năng của các giai đoạn ngủ có sự tương tác và phụ thuộc vào loại thông tin được xử lý.

Bên cạnh học tập và trí nhớ, giấc ngủ còn có vai trò quan trọng đối với khả năng duy trì sự tỉnh táo, chú ý và phản ứng.

Trong một nghiên cứu thực nghiệm trên 48 người trưởng thành khỏe mạnh, Van Dongen và cộng sự ghi nhận rằng việc hạn chế thời gian ngủ lặp lại trong nhiều ngày dẫn đến sự suy giảm tích lũy ở một số nhiệm vụ đánh giá hoạt động thần kinh – hành vi.

Đáng chú ý, mức độ suy giảm hiệu suất không phải lúc nào cũng tương ứng với cảm nhận chủ quan về tình trạng buồn ngủ. Điều này cho thấy cảm giác đã quen với việc ngủ ít không nhất thiết phản ánh khả năng nhận thức vẫn được bảo toàn.

Các kết quả trên cung cấp bằng chứng trực tiếp về vai trò của giấc ngủ đối với hoạt động nhận thức, đồng thời cho thấy cơ thể không thể duy trì mãi trạng thái thức kéo dài mà không xuất hiện những hệ quả sinh lý nhất định.

5. Giấc ngủ tham gia duy trì hoạt động của nhiều hệ cơ quan

Vai trò của giấc ngủ không giới hạn ở não bộ. Trong trạng thái ngủ, nhiều hoạt động sinh lý khác vẫn diễn ra và chịu sự điều hòa của hệ thần kinh, hormone và các cơ chế duy trì cân bằng nội môi.

Ở hệ tim mạch, nhịp tim và huyết áp thay đổi theo trạng thái ngủ – thức. Trong NREM, hoạt động đối giao cảm thường chiếm ưu thế tương đối, góp phần tạo nên xu hướng giảm nhịp tim và huyết áp. Trong REM, hoạt động thần kinh tự chủ có thể biến thiên rõ hơn.

Những thay đổi này phản ánh sự điều hòa sinh lý bình thường của hệ tuần hoàn, không có nghĩa hệ tim mạch ngừng hoạt động hoặc được nghỉ hoàn toàn trong khi ngủ.

Đối với hệ nội tiết, một số hormone được tiết theo nhịp sinh học, trong khi những hormone khác có sự liên hệ với từng giai đoạn ngủ. Chẳng hạn, ở người khỏe mạnh, các đợt tiết hormone tăng trưởng thường có mối liên hệ với giấc ngủ sóng chậm, đặc biệt trong phần đầu đêm.

Tuy nhiên, không thể từ mối liên hệ này kết luận rằng mọi quá trình phục hồi và duy trì mô chỉ diễn ra trong giấc ngủ sâu. Những hoạt động sinh học liên quan đến duy trì cấu trúc và chức năng tế bào vẫn diễn ra trong nhiều trạng thái của cơ thể.

Một lĩnh vực khác nhận được sự quan tâm lớn là quan hệ giữa giấc ngủ và hệ miễn dịch.

Tổng quan chuyên sâu của Besedovsky và cộng sự cho thấy giấc ngủ và miễn dịch có mối liên hệ hai chiều. Sự hoạt hóa miễn dịch có thể làm thay đổi giấc ngủ; ngược lại, giấc ngủ tham gia điều hòa các thành phần của đáp ứng miễn dịch bẩm sinh và thích ứng.

Một số nghiên cứu trên người ghi nhận mối liên hệ giữa giấc ngủ với hoạt động của những tế bào miễn dịch và đáp ứng miễn dịch sau tiêm chủng. Tuy nhiên, mức độ tác động còn phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe, đặc điểm cá thể và phương pháp đánh giá.

Như vậy, giấc ngủ góp phần duy trì hoạt động sinh lý bình thường của nhiều hệ cơ quan. Điều này không đồng nghĩa giấc ngủ là yếu tố duy nhất quyết định sức khỏe hoặc có thể thay thế những cơ chế bảo vệ khác của cơ thể.

6. Những biến đổi của giấc ngủ trong quá trình trưởng thành và lão hóa

Cấu trúc giấc ngủ không hoàn toàn giống nhau trong suốt cuộc đời.

Ở trẻ nhỏ, giấc ngủ có những đặc điểm riêng, gắn với quá trình phát triển của hệ thần kinh. Khi bước vào tuổi trưởng thành, cấu trúc giấc ngủ trở nên ổn định hơn, nhưng vẫn tồn tại khác biệt giữa các cá thể.

Ở người trung niên và lớn tuổi, các nghiên cứu quan sát ghi nhận xu hướng giảm thời gian ngủ sóng chậm, tăng sự phân mảnh giấc ngủ và thay đổi phân bố các giai đoạn ngủ.

Tổng quan của Mander và cộng sự trên tạp chí Neuron cho thấy những biến đổi này có thể liên quan đến sự thay đổi trong hoạt động của các mạng lưới thần kinh tham gia điều hòa giấc ngủ.

Tuy nhiên, mức độ thay đổi không giống nhau ở tất cả mọi người. Không có cơ sở để kết luận rằng tuổi tăng đồng nghĩa nhu cầu ngủ sinh học tất yếu giảm tương ứng.

Bên cạnh những biến đổi sinh lý theo tuổi, bệnh lý, thuốc điều trị và các yếu tố sức khỏe khác cũng có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ. Vì vậy, những khó khăn giấc ngủ kéo dài hoặc gây suy giảm hoạt động ban ngày cần được đánh giá theo hoàn cảnh cụ thể, thay vì mặc nhiên quy cho quá trình lão hóa.

7. Những chức năng của giấc ngủ vẫn đang được nghiên cứu

Mặc dù nhiều vai trò của giấc ngủ đã có bằng chứng rõ ràng, câu hỏi vì sao giấc ngủ thực hiện được tất cả những chức năng đó vẫn chưa có lời giải hoàn chỉnh.

Một hướng nghiên cứu quan tâm đến những thay đổi trong hoạt động và sức mạnh của các kết nối thần kinh trong khi ngủ. Các mô hình thực nghiệm gợi ý rằng giấc ngủ có thể tham gia điều chỉnh những kết nối đã thay đổi trong thời gian thức, qua đó hỗ trợ sự ổn định hoạt động của mạng lưới thần kinh. Tuy nhiên, cơ chế cụ thể và mức độ áp dụng cho những loại trí nhớ khác nhau vẫn đang được nghiên cứu.

Một giả thuyết khác liên quan đến sự vận chuyển dịch và loại bỏ một số chất chuyển hóa khỏi mô não thông qua hệ thống thường được gọi là hệ thanh thải glymphatic (glymphatic system).

Nghiên cứu trên chuột của Xie và cộng sự năm 2013 ghi nhận những thay đổi trong vận chuyển dịch và thanh thải chất ở não khi ngủ. Tuy nhiên, nghiên cứu thực nghiệm khác trên chuột của Miao và cộng sự năm 2024 đưa ra kết quả không đồng nhất, dẫn đến những trao đổi khoa học về phương pháp đo và cách diễn giải dữ liệu.

Do đó, chưa thể khẳng định rằng giấc ngủ thực hiện chức năng “thải độc não” theo cách thường được diễn đạt trong truyền thông đại chúng, hoặc việc cải thiện giấc ngủ có thể trực tiếp ngăn ngừa một bệnh thoái hóa thần kinh cụ thể.

Việc phân biệt những chức năng sinh lý đã được xác lập với các giả thuyết đang nghiên cứu là điều cần thiết để bảo đảm tính chính xác khi chuyển tải tri thức y khoa đến cộng đồng.

Kết luận

Giấc ngủ là một trạng thái sinh học chủ động, được điều hòa bởi các mạng lưới thần kinh và những cơ chế duy trì cân bằng nội môi. Trong thời gian ngủ, não bộ luân phiên trải qua các giai đoạn có đặc điểm điện sinh lý riêng, đồng thời nhiều chức năng thần kinh, tim mạch, nội tiết và miễn dịch tiếp tục được điều hòa.

Bằng chứng khoa học cho thấy giấc ngủ đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động nhận thức, học tập, trí nhớ và duy trì chức năng sinh lý bình thường. Tuy nhiên, một số cơ chế được đề xuất nhằm giải thích toàn diện chức năng của giấc ngủ vẫn cần được nghiên cứu thêm, đặc biệt khi chuyển kết quả từ mô hình động vật sang con người.

Nhìn nhận giấc ngủ như một nhu cầu sinh học thiết yếu là nền tảng để hiểu đúng vai trò của giấc ngủ trong chăm sóc sức khỏe chủ động. Từ cơ sở sinh lý học này, vấn đề tiếp theo cần làm rõ là liệu thời lượng ngủ có đủ để phản ánh một giấc ngủ tốt hay không.

Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân.

Tài liệu tham khảo

  1. St-Onge MP, Aggarwal B, Fernandez-Mendoza J, et al. Multidimensional sleep health: definitions and implications for cardiometabolic health: a scientific statement from the American Heart Association. Circ Cardiovasc Qual Outcomes. 2025;18(5). doi:10.1161/HCQ.0000000000000139.
  2. Knutson KL, Dixon DD, Grandner MA, et al. Role of circadian health in cardiometabolic health and disease risk: a scientific statement from the American Heart Association. Circulation. 2025;152(21)–e419. doi:10.1161/CIR.0000000000001388.
  1. Borbély A. The two-process model of sleep regulation: beginnings and outlook. J Sleep Res. 2022;31(4). doi:10.1111/jsr.13598.
  2. Scammell TE, Arrigoni E, Lipton JO. Neural circuitry of wakefulness and sleep. Neuron. 2017;93(4):747–765. doi:10.1016/j.neuron.2017.01.014.
  3. National Heart, Lung, and Blood Institute. How sleep works: sleep phases and stages. National Institutes of Health; 2022.
  4. Rasch B, Born J. About sleep’s role in memory. Physiol Rev. 2013;93(2):681–766. doi:10.1152/physrev.00032.2012.
  5. Van Dongen HPA, Maislin G, Mullington JM, Dinges DF. The cumulative cost of additional wakefulness: dose-response effects on neurobehavioral functions and sleep physiology from chronic sleep restriction and total sleep deprivation. Sleep. 2003;26(2):117–126. doi:10.1093/sleep/26.2.117. Đính chính được công bố tại Sleep. 2004;27(4):600.
  6. Besedovsky L, Lange T, Haack M. The sleep-immune crosstalk in health and disease. Physiol Rev. 2019;99(3):1325–1380. doi:10.1152/physrev.00010.2018.
  7. Mander BA, Winer JR, Walker MP. Sleep and human aging. Neuron. 2017;94(1):19–36. doi:10.1016/j.neuron.2017.02.004.
  1. Xie L, Kang H, Xu Q, et al. Sleep drives metabolite clearance from the adult brain. Science. 2013;342(6156):373–377. doi:10.1126/science.1241224.
  2. Miao A, Luo T, Hsieh B, et al. Brain clearance is reduced during sleep and anesthesia. Nat Neurosci. 2024;27(6):1046–1050. doi:10.1038/s41593-024-01638-y. Đính chính: Nat Neurosci. 2024;27:1425. doi:10.1038/s41593-024-01698-0.

Minh bạch tài trợ và xung đột lợi ích

Hai tuyên bố khoa học của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA, 2025) có công bố khai báo lợi ích của nhóm tác giả, trong đó một số thành viên có quan hệ tư vấn với doanh nghiệp hoặc nhận tài trợ nghiên cứu. Công trình của Knutson và cộng sự được hỗ trợ một phần bởi chương trình nghiên cứu nội bộ NIH/NIEHS. Tổng quan của Rasch và Born (2013) nhận hỗ trợ từ các quỹ nghiên cứu Đức và Thụy Sĩ; các tác giả khai báo không có xung đột lợi ích. Nghiên cứu của Xie và cộng sự (2013) được NIH/NINDS tài trợ. Nghiên cứu của Miao và cộng sự (2024) nhận hỗ trợ từ Wellcome Trust, UK Dementia Research Institute và các nguồn tài trợ nghiên cứu tại Anh; nhóm tác giả khai báo không có xung đột lợi ích. Bài viết không quảng bá sản phẩm hoặc dịch vụ hỗ trợ giấc ngủ.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *