Trẻ có thể bỏ rau trong một suất ăn đủ chất, chọn nước ngọt dù biết cần hạn chế, hoặc mặc cảm vì những lời nhắc về cân nặng. Gia đình và nhà trường cần làm gì để chăm sóc dinh dưỡng phù hợp với nhu cầu phát triển và tâm lý của trẻ?
Để tìm lời giải cho những băn khoăn ấy, Trung tâm Truyền thông và Chăm sóc sức khoẻ cộng đồng (CCHC) đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Nguyễn Quang Dũng, Trưởng Bộ môn Dinh dưỡng và An toàn thực phẩm, Viện Đào tạo Y học Dự phòng và Y tế công cộng, Trường Đại học Y Hà Nội. Từ kinh nghiệm nghiên cứu, giảng dạy và thực hành dinh dưỡng, ông chia sẻ những gợi ý để gia đình và nhà trường cùng chăm lo bữa ăn, giúp trẻ hình thành thói quen ăn uống lành mạnh và kiểm soát cân nặng mà không tạo áp lực về ngoại hình. Những việc cần ưu tiên khi nguồn lực còn hạn chế cũng được ông phân tích từ thực tế chăm sóc dinh dưỡng học đường.
Thực đơn đủ chất, nhưng trẻ có thực sự ăn đủ?
Thưa PGS.TS Nguyễn Quang Dũng, một bữa ăn học đường có thể được xây dựng với khẩu phần dinh dưỡng cân đối, nhưng trên thực tế, học sinh có thể bỏ rau, không ăn hết suất hoặc chỉ chọn những món mình thích. Như vậy, dinh dưỡng được tính toán trên thực đơn chưa chắc đã phản ánh lượng dinh dưỡng trẻ thực sự nhận được.
Theo ông, khoảng cách này đáng quan tâm đến mức nào và nhà trường nên làm gì để cải thiện chất lượng dinh dưỡng thực tế, thay vì chỉ bảo đảm một thực đơn đạt chuẩn trên giấy?
PGS.TS Nguyễn Quang Dũng: Xét về dinh dưỡng học đường, chúng ta cần xem xét rất cụ thể cả khẩu phần được xây dựng, khẩu phần được phục vụ và lượng thực phẩm học sinh thực sự ăn. Có nhiều thực đơn để lựa chọn, nhưng khi triển khai tại trường, phải xem thực phẩm được cung cấp và lượng trẻ ăn có đúng với kế hoạch hay không.
Chẳng hạn, thực đơn có rau nhưng trẻ không ăn; có thịt nhưng cách chế biến khiến trẻ khó ăn; có sữa nhưng trẻ không thích loại sữa được phục vụ. Khi đó, lượng chất dinh dưỡng trẻ nhận được có thể không đạt như tính toán ban đầu. Vì vậy, cần chú ý khẩu vị của trẻ và cách chế biến để món ăn ngon miệng, giúp trẻ ăn được, đồng thời giữ được giá trị dinh dưỡng của thực phẩm.
Với món cá, chẳng hạn, nhà trường cần cân nhắc số bữa có cá trong tuần, khảo sát những loại cá học sinh có thể chấp nhận và kết hợp giáo dục dinh dưỡng. Việc lựa chọn thực phẩm cần gắn với khả năng ăn và sở thích của học sinh.
Thực đơn cũng phải phù hợp với lứa tuổi. Không thể xây dựng khẩu phần giống nhau cho trẻ 6 tuổi, 10 tuổi và 15 tuổi, vì nhu cầu, lượng ăn và sở thích thay đổi theo quá trình tăng trưởng. Cần thay đổi thực đơn, đa dạng cách chế biến, tránh đơn điệu.
Bên cạnh đó, phải tính đến thói quen ăn uống và đặc điểm vùng miền. Trẻ ở thành thị, nông thôn hay miền núi có thể có sở thích khác nhau. Tôi muốn nhấn mạnh rằng nếu áp dụng máy móc một thực đơn mà trẻ không ăn, mục tiêu dinh dưỡng sẽ khó đạt được.
Trẻ ăn uống thiếu lành mạnh: Do thiếu kiến thức hay do môi trường xung quanh?
Chúng ta thường khuyên học sinh hạn chế đồ uống có đường, thức ăn nhanh và các loại đồ ăn vặt kém lành mạnh. Tuy nhiên, những thực phẩm này có thể dễ dàng tiếp cận tại căng tin, khu vực gần trường học hoặc được quảng bá hấp dẫn trên mạng xã hội.
Theo ông, liệu việc giáo dục kiến thức dinh dưỡng và cải thiện bữa ăn bán trú đã đủ để thay đổi hành vi ăn uống của học sinh? Cần nhìn nhận và điều chỉnh môi trường thực phẩm học đường như thế nào để trẻ có thể hình thành thói quen lựa chọn thực phẩm lành mạnh một cách tự nhiên, lâu dài?
PGS.TS Nguyễn Quang Dũng: Giáo dục dinh dưỡng rất cần thiết, nhưng giữa kiến thức và hành vi thực tế vẫn có khoảng cách. Nhiều học sinh trung học cơ sở, trung học phổ thông đã quan tâm đến vóc dáng và biết rằng dùng nhiều đồ ăn, thức uống có đường, chẳng hạn trà sữa, có thể làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì. Tuy nhiên, hiểu biết đó không phải lúc nào cũng đi cùng lựa chọn ăn uống phù hợp.
Chúng ta rõ ràng không thể phủ nhận môi trường xung quanh có ảnh hưởng đến hành vi của trẻ. Khi đồ ăn, thức uống được bày bán thuận tiện, đi kèm tranh ảnh, áp phích hoặc video quảng cáo hấp dẫn, học sinh dễ bị thu hút. Các sản phẩm nhiều đường có thể làm tăng lượng năng lượng trẻ nạp vào.
Vì vậy, công tác chăm lo dinh dưỡng cho trẻ rất cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường. Nhà trường cần xem xét những loại đồ uống, thực phẩm đang được bán tại căn tin hoặc máy bán hàng tự động, đồng thời cân nhắc giữa lợi nhuận và lợi ích sức khỏe của học sinh.
Chẳng hạn, có thể lựa chọn nước lọc, nước khoáng. Nếu có bán nước ngọt, cần xem xét cơ cấu các loại đồ uống và liệu có nhất thiết phải cung cấp nước ngọt hay không, nhất là tại những trường có nhiều học sinh thừa cân, béo phì.
Các hoạt động ngoại khóa cũng cần giúp học sinh hiểu lợi ích và những điểm bất lợi của các loại thực phẩm, đồ uống, trong đó có sản phẩm nhiều đường. Bên cạnh giáo dục dinh dưỡng và điều chỉnh môi trường thực phẩm, hoạt động thể chất tại trường cũng góp phần hình thành lối sống lành mạnh.
Phòng chống béo phì học đường
Trước những lo ngại về tình trạng thừa cân, béo phì ở học sinh, một số phụ huynh có thể lựa chọn cách giảm khẩu phần ăn, hạn chế nhiều loại thực phẩm hoặc liên tục nhắc nhở con về cân nặng. Tuy nhiên, trẻ em vẫn đang trong giai đoạn phát triển thể chất và tâm lý.
Theo ông, đâu là những quan niệm sai lầm cần thay đổi trong việc kiểm soát cân nặng ở trẻ? Làm thế nào để gia đình và nhà trường giúp trẻ xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh mà không tạo ra tâm lý mặc cảm ngoại hình, sợ ăn hoặc những hành vi ăn uống thiếu cân bằng?
PGS.TS Nguyễn Quang Dũng: Trước hết, chúng ta cần hiểu béo phì liên quan đến tình trạng tích tụ mỡ quá mức trong cơ thể. Không nên chỉ nhìn vào con số cân nặng để kết luận một trẻ bị béo phì. Cân nặng có thể liên quan đến khối cơ, như ở người tập luyện thể hình, chứ không chỉ do lượng mỡ. Quan niệm sai lầm này cần được giải thích để trẻ hiểu, thay vì khiến trẻ lo lắng và tự tin vì số cân nặng.
Gia đình và nhà trường không nên liên tục cân đo rồi phê bình trẻ khi cân nặng hoặc ngoại hình chưa thay đổi như mong muốn. Cần tránh những lời nói, hành động gây mặc cảm hoặc cảm giác bị kỳ thị. Điều này đặc biệt đáng lưu ý với trẻ gái ở tuổi vị thành niên, bởi những tác động tâm lý có thể ảnh hưởng đến học tập.
Về ăn uống, cần tránh nhịn ăn hoặc ăn kiêng cực đoan. Cắt bỏ hoàn toàn dầu mỡ hay tinh bột không phải cách tiếp cận phù hợp. Cần xem xét tổng năng lượng của khẩu phần và kết hợp với vận động thể lực.
Giấc ngủ cũng rất quan trọng. Trẻ cần ngủ đủ, vì thiếu ngủ có liên quan đến nguy cơ thừa cân, béo phì.
Có thể khuyến khích trẻ ăn rau xanh, trái cây, qua đó giảm cơ hội sử dụng các thực phẩm nhiều năng lượng. Khi lựa chọn sữa, cần chú ý loại phù hợp với trẻ và lượng chất béo, năng lượng mà sản phẩm cung cấp. Sữa có thể góp phần bổ sung canxi, nhưng nếu không cân nhắc lượng năng lượng đi kèm thì việc kiểm soát cân nặng có thể khó khăn hơn.
Chăm sóc tốt dinh dưỡng cho học sinh một cách thực chất
Hiện nay, khi đánh giá chất lượng dinh dưỡng học đường, chúng ta thường chú ý đến thực đơn, định lượng khẩu phần, an toàn thực phẩm hoặc tình trạng thể chất của học sinh.
Nhưng nếu nhìn từ mục tiêu chăm sóc sức khỏe chủ động và toàn diện, theo ông, những yếu tố nào còn đang bị bỏ sót? Nếu một trường học muốn cải thiện dinh dưỡng cho học sinh trong điều kiện nguồn lực có hạn, đâu là những thay đổi nên được ưu tiên và cần dựa vào những tiêu chí nào để đánh giá hiệu quả thực chất, thay vì chỉ ghi nhận việc đã triển khai một chương trình dinh dưỡng?
PGS.TS Nguyễn Quang Dũng: Về vấn đề này, tôi cho rằng nhà trường cần xem xét mối liên hệ giữa thực đơn được thiết kế, khẩu phần được phục vụ và lượng học sinh thực sự ăn. Một khẩu phần hợp lý phải đủ năng lượng, đủ chất dinh dưỡng và có sự cân đối giữa các chất.
Đủ năng lượng không đồng nghĩa với đủ chất. Trẻ có thể ăn no bằng cơm, khoai hoặc mì nhưng vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu về các chất dinh dưỡng khác. Cần xem tỷ lệ năng lượng từ chất đạm (protein), chất béo (lipid) và chất bột đường (glucid) đã cân đối hay chưa.
Trẻ đang lớn cần chất đạm và canxi. Cần chú ý các thực phẩm như sữa, tôm, cua, cá, đồng thời bảo đảm có rau xanh trong khẩu phần. Bên cạnh việc lựa chọn thực phẩm, cần giáo dục để học sinh hiểu về các nhóm thực phẩm và chất dinh dưỡng. Sự cân đối cũng cần được xem xét giữa các chất dinh dưỡng, trong đó có các khoáng chất như canxi, phospho, sắt và kẽm.
An toàn thực phẩm là yêu cầu rất quan trọng. Nhà trường phải kiểm soát nguồn gốc, xuất xứ của thực phẩm sử dụng trong bữa ăn.
Cùng với đó, cần tìm hiểu học sinh có thích bữa ăn hay không, còn thừa những món nào, từ đó điều chỉnh thực đơn và cách chế biến. Mục tiêu là giúp lượng thực phẩm trẻ ăn phù hợp hơn với khẩu phần đã thiết kế. Nhu cầu cũng khác nhau theo tuổi và giới; khẩu phần cho trẻ 6 tuổi không thể giống trẻ 10 tuổi hoặc 15 tuổi.
Theo dõi tăng trưởng và khám sức khỏe học sinh cũng cần được chú trọng. Việc cân đo, đánh giá từ đầu năm đến cuối năm giúp theo dõi sự phát triển và tình trạng dinh dưỡng, trong đó có suy dinh dưỡng hoặc béo phì. Từ đó, nhà trường và gia đình có thể phối hợp can thiệp kịp thời. Cần quan tâm cả những học sinh có bệnh lý đặc biệt để xem xét chế độ dinh dưỡng phù hợp.
Ngoài bữa ăn, cần rà soát môi trường thực phẩm trong trường: những loại đồ ăn, thức uống được bày bán, hoạt động quảng bá và nội dung giáo dục ngoại khóa.
Trong điều kiện nguồn lực hạn chế, an toàn thực phẩm vẫn phải được ưu tiên trước hết. Bên cạnh đó, có những việc nhà trường có thể thực hiện mà không đòi hỏi nhiều nguồn lực, như ghi nhận lượng thực phẩm sử dụng, theo dõi thức ăn còn thừa và khảo sát thường xuyên. Những thông tin này giúp điều chỉnh bữa ăn và hạn chế lãng phí nguồn lực của gia đình và xã hội.
Cân đo định kỳ để theo dõi tăng trưởng cũng là hoạt động có chi phí không lớn. Bên cạnh theo dõi dinh dưỡng, khám sức khỏe học đường còn cần chú ý những vấn đề khác như bất thường cột sống hoặc cận thị.
Việc rà soát căn tin, kiểm tra những loại đồ ăn nhanh và thức uống đang được bán có thể được thực hiện với sự phối hợp của nhà trường và phụ huynh. Đây cũng là một hướng điều chỉnh có thể triển khai trong điều kiện nguồn lực hạn chế.

