Giấc ngủ – Nền tảng sức khỏe thường bị bỏ quên | Bài 9: Ngáy và ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ – Cơ sở sinh lý, dấu hiệu nhận diện và tiếp cận chẩn đoán

Tóm tắt

Ngáy là hiện tượng âm thanh phát sinh từ sự rung động của các mô mềm đường hô hấp trên trong khi ngủ. Mặc dù thường gặp, ngáy không đồng nghĩa với ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (Obstructive Sleep Apnea – OSA), một rối loạn đặc trưng bởi các biến cố hẹp hoặc tắc nghẽn đường thở tái diễn dù nỗ lực hô hấp vẫn hiện diện. Những biến cố này có thể gây giảm oxy máu từng đợt, thay đổi hoạt động thần kinh tự chủ và gián đoạn giấc ngủ.

Bài viết tổng quan cơ sở sinh lý của ngáy và OSA, những biểu hiện lâm sàng cần chú ý, yếu tố nguy cơ, phương pháp đánh giá và giới hạn của các công cụ theo dõi thông thường. Trọng tâm là làm rõ sự khác biệt giữa nhận diện nguy cơ và xác lập chẩn đoán, đồng thời nhấn mạnh vai trò của đánh giá chuyên môn trong lựa chọn phương pháp chẩn đoán và điều trị phù hợp.

Từ khóa: Ngáy; ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ; đường hô hấp trên; đa ký giấc ngủ; buồn ngủ ban ngày.

1. Đặt vấn đề

Ngáy là hiện tượng quen thuộc trong đời sống, thường được nhận biết thông qua âm thanh xuất hiện khi ngủ. Trong nhiều trường hợp, ngáy chủ yếu gây ảnh hưởng đến người ngủ cùng và không nhất thiết biểu hiện một rối loạn hô hấp có ý nghĩa lâm sàng. Tuy nhiên, tiếng ngáy xuất hiện thường xuyên, đặc biệt khi đi kèm những khoảng ngừng thở được người khác nhận thấy hoặc tình trạng buồn ngủ quá mức ban ngày, có thể là dấu hiệu cần được đánh giá chuyên môn.

Một vấn đề trong nhận thức cộng đồng là sự đồng nhất giữa ngáy và ngưng thở khi ngủ. Trên thực tế, không phải mọi người ngáy đều mắc OSA, đồng thời OSA vẫn có thể xuất hiện khi không có biểu hiện ngáy nổi bật.

Việc nhận diện đúng hai tình trạng này có ý nghĩa trong hạn chế chẩn đoán muộn, đồng thời tránh tình trạng tự kết luận mắc bệnh dựa trên triệu chứng đơn lẻ. Bài viết tập trung vào OSA ở người trưởng thành, trên cơ sở các hướng dẫn chuyên ngành và những bằng chứng lâm sàng đã được công bố.

2. Cơ sở sinh lý của ngáy và ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ

2.1. Cơ chế hình thành tiếng ngáy

Trong quá trình hô hấp bình thường, không khí di chuyển qua mũi hoặc miệng, vùng hầu và thanh quản trước khi đi xuống đường hô hấp dưới. Vùng hầu có cấu trúc tương đối linh hoạt, với nhiều thành phần mô mềm và hoạt động của các nhóm cơ giúp duy trì độ mở đường thở.

Khi ngủ, hoạt động của một số cơ duy trì độ mở vùng hầu giảm so với trạng thái thức. Sự thu hẹp đường hô hấp trên có thể khiến luồng khí làm rung khẩu cái mềm, lưỡi gà và các mô lân cận, tạo thành tiếng ngáy.

Một số nghiên cứu ghi nhận mối tương quan giữa đặc điểm âm thanh của tiếng ngáy và mức độ OSA. Tuy nhiên, các kết quả khác nhau theo phương pháp ghi nhận và quần thể nghiên cứu. Vì vậy, âm lượng tiếng ngáy đơn độc không đủ để xác định sự hiện diện hoặc mức độ nghiêm trọng của OSA.

2.2. Cơ chế sinh lý bệnh của OSA

Khác với ngáy đơn thuần, OSA đặc trưng bởi sự hẹp hoặc tắc nghẽn đường hô hấp trên lặp đi lặp lại trong khi ngủ, làm luồng khí giảm đáng kể hoặc tạm thời ngừng lại, mặc dù nỗ lực hô hấp vẫn được duy trì.

Các nghiên cứu sinh lý học cho thấy OSA không chỉ phụ thuộc vào cấu trúc giải phẫu. Tính dễ xẹp của đường thở, khả năng đáp ứng của cơ vùng hầu và những đặc điểm điều hòa hô hấp đều có thể góp phần vào sự xuất hiện của biến cố tắc nghẽn.

Những biến cố này có thể dẫn đến giảm oxy máu từng đợt, biến động áp lực trong lồng ngực, thay đổi hoạt động thần kinh tự chủ và các lần thức tỉnh ngắn. Không phải mọi biến cố đều gây giảm oxy máu rõ rệt hoặc được người mắc nhận biết.

OSA cần được phân biệt với ngưng thở trung ương khi ngủ (Central Sleep Apnea – CSA), tình trạng có cơ chế chủ yếu liên quan đến sự giảm hoặc mất tạm thời nỗ lực hô hấp do rối loạn điều khiển hô hấp trung ương. Hai tình trạng có thể đòi hỏi những cách tiếp cận đánh giá khác nhau.

3. Những dấu hiệu lâm sàng cần được chú ý

Theo Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (National Heart, Lung, and Blood Institute – NHLBI), các biểu hiện có thể gợi ý OSA bao gồm ngáy to thường xuyên, có những khoảng ngừng thở được người ngủ cùng quan sát, thức giấc với cảm giác ngộp thở hoặc thở hổn hển.

Ngoài những biểu hiện về đêm, OSA có thể liên quan đến tình trạng buồn ngủ quá mức ban ngày, khó tập trung hoặc giảm khả năng duy trì tỉnh táo trong sinh hoạt. Đau đầu buổi sáng, khô miệng khi thức dậy, tiểu đêm hoặc thức giấc nhiều lần cũng có thể xuất hiện.

Không phải tất cả triệu chứng đều hiện diện ở cùng một người. Một số trường hợp không nhận biết bất thường trong khi ngủ và chỉ được người ngủ cùng cung cấp thông tin về các đợt ngừng thở.

Biểu hiện của OSA cũng có thể khác nhau giữa các nhóm người bệnh. NHLBI ghi nhận rằng ở phụ nữ, những triệu chứng như mệt mỏi, khó ngủ, đau đầu buổi sáng hoặc thức giấc nhiều lần có thể nổi bật, ngay cả khi không có tiếng ngáy rõ rệt.

Tuy nhiên, các triệu chứng này không đặc hiệu cho OSA và có thể liên quan đến những tình trạng sức khỏe khác. Vì vậy, chúng chỉ có giá trị gợi ý nguy cơ, không thể thay thế việc đánh giá và chẩn đoán chuyên môn.

4. Yếu tố nguy cơ và sự khác biệt giữa các cá nhân

OSA có thể liên quan đến nhiều yếu tố giải phẫu, sinh lý và bệnh lý. Các đặc điểm như tuổi cao hơn, tiền sử gia đình, tình trạng béo phì, kích thước lưỡi hoặc amidan lớn và một số bất thường cấu trúc hàm mặt có thể làm tăng nguy cơ hẹp hoặc tắc nghẽn đường thở khi ngủ.

Một số tình trạng nội tiết và những thay đổi về mô mềm vùng hầu cũng có thể góp phần làm thay đổi nguy cơ. Ngoài ra, sử dụng rượu và một số thuốc có tác dụng an thần có thể ảnh hưởng bất lợi đến hô hấp khi ngủ ở những người có nguy cơ. Việc điều chỉnh thuốc đang sử dụng cần được thực hiện theo tư vấn y tế, không nên tự ý ngừng hoặc thay đổi thuốc.

Tuy nhiên, các yếu tố nguy cơ không phải tiêu chuẩn chẩn đoán. OSA vẫn có thể xuất hiện ở người không thừa cân hoặc không có biểu hiện ngáy rõ rệt. Ngược lại, sự hiện diện của một hoặc nhiều yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn đã mắc bệnh.

Do đó, việc đánh giá cần dựa trên tổng hợp thông tin lâm sàng thay vì quy kết tình trạng bệnh cho một đặc điểm riêng lẻ.

5. Ý nghĩa sức khoẻ của việc nhận diện OSA

Những biến cố tắc nghẽn đường thở lặp lại có thể làm gián đoạn giấc ngủ và ảnh hưởng đến trạng thái tỉnh táo ban ngày. Ở một số người mắc OSA, tình trạng buồn ngủ quá mức có thể làm giảm khả năng tập trung, thời gian phản ứng và mức độ an toàn khi thực hiện những hoạt động đòi hỏi sự tỉnh táo.

Hướng dẫn của Hội Lồng ngực Hoa Kỳ (American Thoracic Society – ATS) ghi nhận mối liên quan giữa OSA và nguy cơ tai nạn giao thông, đặc biệt ở người có biểu hiện buồn ngủ đáng kể. Khi xuất hiện tình trạng ngủ gật hoặc không đủ tỉnh táo, cần tránh lái xe và vận hành máy móc, đồng thời chủ động tìm kiếm đánh giá y tế.

Bên cạnh đó, tuyên bố khoa học năm 2021 của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (American Heart Association – AHA) ghi nhận mối liên quan giữa OSA với tăng huyết áp và một số bệnh lý tim mạch.

Tuy nhiên, các mối liên quan được ghi nhận trong nghiên cứu không đồng nghĩa rằng OSA là nguyên nhân trực tiếp duy nhất gây ra những bệnh lý đó, hoặc mọi người mắc OSA đều sẽ phát triển biến chứng tim mạch.

6. Tiếp cận đánh giá và chẩn đoán OSA

Theo hướng dẫn thực hành lâm sàng của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (American Academy of Sleep Medicine – AASM), chẩn đoán OSA ở người trưởng thành cần kết hợp đánh giá lâm sàng toàn diện với xét nghiệm giấc ngủ phù hợp.

Đánh giá lâm sàng bao gồm khai thác triệu chứng, thông tin từ người ngủ cùng, các bệnh đồng mắc và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến hô hấp trong khi ngủ. Các bảng câu hỏi sàng lọc có thể hỗ trợ xác định nguy cơ nhưng không đủ để tự chẩn đoán hoặc loại trừ OSA.

6.1. Đo đa ký giấc ngủ

Đo đa ký giấc ngủ (Polysomnography – PSG) tại cơ sở chuyên môn là phương pháp tiêu chuẩn để đánh giá OSA.

PSG ghi nhận đồng thời nhiều tín hiệu sinh lý, bao gồm hoạt động điện não, chuyển động mắt, hoạt động cơ, luồng khí, nỗ lực hô hấp và độ bão hòa oxy máu. Những dữ liệu này giúp bác sĩ đánh giá các biến cố hô hấp và đặc điểm giấc ngủ.

Một thông số thường được sử dụng là chỉ số ngưng thở – giảm thở (Apnea–Hypopnea Index – AHI), phản ánh số biến cố ngưng thở và giảm thở trung bình trong mỗi giờ ngủ được ghi nhận.

Tuy nhiên, AHI không nên được diễn giải tách rời triệu chứng, bệnh sử và các thông số khác của xét nghiệm. Mức độ ảnh hưởng lâm sàng ở từng người có thể khác nhau.

6.2. Xét nghiệm ngưng thở khi ngủ tại nhà

Ở một số người trưởng thành có nguy cơ cao mắc OSA mức độ trung bình đến nặng và không có bệnh lý phức tạp đáng kể, bác sĩ có thể lựa chọn xét nghiệm ngưng thở khi ngủ tại nhà (Home Sleep Apnea Testing – HSAT) bằng thiết bị y tế phù hợp.

Khác với PSG, phần lớn thiết bị HSAT không ghi nhận đầy đủ các tín hiệu xác định các giai đoạn ngủ. Vì vậy, một thông số thường được sử dụng là chỉ số biến cố hô hấp (Respiratory Event Index – REI), được tính dựa trên thời gian theo dõi thay vì thời gian ngủ xác định bằng điện não.

Đặc điểm này cùng với giới hạn ghi nhận một số biến cố có thể khiến HSAT đánh giá thấp tần suất rối loạn hô hấp ở một số trường hợp.

Theo AASM, nếu HSAT cho kết quả âm tính, không rõ ràng hoặc không đạt yêu cầu kỹ thuật nhưng vẫn nghi ngờ OSA, cần thực hiện PSG để tiếp tục đánh giá.

Ở người có bệnh tim phổi đáng kể, nghi ngờ giảm thông khí khi ngủ hoặc một số bệnh lý phức tạp khác, PSG thường được ưu tiên. Việc lựa chọn xét nghiệm phải dựa trên chỉ định và đánh giá của bác sĩ.

7. Giá trị và giới hạn của các thiết bị theo dõi thông thường

Sự phát triển của công nghệ đã tạo điều kiện cho việc ghi nhận tiếng ngáy, chuyển động và một số tín hiệu sinh lý trong khi ngủ thông qua đồng hồ thông minh, ứng dụng điện thoại hoặc các thiết bị theo dõi khác.

Một số tính năng đánh giá nguy cơ ngưng thở khi ngủ đã được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (Food and Drug Administration – FDA) cho phép sử dụng với mục đích cảnh báo nguy cơ trong phạm vi được quy định.

Tuy nhiên, việc được phép đánh giá nguy cơ không đồng nghĩa thiết bị có khả năng xác lập chẩn đoán, loại trừ bệnh hoặc thay thế phương pháp xét nghiệm y tế. Phạm vi cho phép của FDA Hoa Kỳ cũng không mặc nhiên tương đương với tình trạng cấp phép tại Việt Nam.

Khuyến cáo của AASM năm 2025 nhấn mạnh rằng độ chính xác và phương pháp đánh giá giữa các ứng dụng, thiết bị có thể khác nhau. Nhiều thiết bị không phân biệt được OSA với những rối loạn hô hấp khác trong khi ngủ.

Vì vậy, dữ liệu từ thiết bị tiêu dùng chỉ nên được xem là thông tin hỗ trợ trao đổi khi thăm khám, không phải căn cứ độc lập để tự chẩn đoán hoặc tự điều trị. Việc không nhận được cảnh báo cũng không đủ để loại trừ OSA.

8. Nguyên tắc điều trị sau khi được chẩn đoán

Việc lựa chọn phương pháp điều trị OSA phụ thuộc vào mức độ bệnh, triệu chứng, đặc điểm lâm sàng và khả năng đáp ứng của từng người.

Liệu pháp áp lực đường thở dương (Positive Airway Pressure – PAP), trong đó có áp lực đường thở dương liên tục (Continuous Positive Airway Pressure – CPAP), giúp duy trì độ mở của đường hô hấp trên trong khi ngủ.

Hướng dẫn AASM năm 2019 khuyến nghị sử dụng PAP cho người trưởng thành mắc OSA có buồn ngủ quá mức. Đối với cải thiện chất lượng cuộc sống liên quan đến giấc ngủ hoặc người có tăng huyết áp đồng mắc, các khuyến cáo được đưa ra theo hình thức có điều kiện, cần xem xét bối cảnh lâm sàng.

Ngoài PAP, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc khí cụ miệng được thiết kế phù hợp hoặc những phương pháp khác tùy trường hợp. Khí cụ miệng điều trị OSA cần được chỉ định và theo dõi bởi nhân viên y tế có chuyên môn phù hợp.

Điều trị OSA không chỉ nhằm giảm tiếng ngáy mà cần hướng tới kiểm soát những biến cố hô hấp và cải thiện các triệu chứng liên quan. Không nên tự mua, tự điều chỉnh thiết bị hoặc lựa chọn phương pháp điều trị chỉ dựa trên tiếng ngáy.

9. Khi nào cần thăm khám?

Ngáy to thường xuyên đi kèm những khoảng ngừng thở được người khác nhận thấy, thức giấc ngộp thở hoặc buồn ngủ quá mức ảnh hưởng đến hoạt động ban ngày là những biểu hiện cần được đánh giá y tế.

Thông tin từ người ngủ cùng, mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt và những bệnh lý hiện có có thể giúp bác sĩ xác định nhu cầu khám chuyên khoa hô hấp – y học giấc ngủ và lựa chọn phương pháp xét nghiệm phù hợp.

Việc thăm khám khi có triệu chứng cần được phân biệt với sàng lọc đại trà trong cộng đồng. Năm 2022, Nhóm Đặc nhiệm Dịch vụ Dự phòng Hoa Kỳ (United States Preventive Services Task Force – USPSTF) kết luận rằng bằng chứng hiện tại chưa đủ để xác định cân bằng lợi ích và tác hại của việc sàng lọc OSA trong quần thể người trưởng thành chưa có triệu chứng được nhận diện.

Kết luận này không đồng nghĩa với việc trì hoãn đánh giá ở người có dấu hiệu nghi ngờ OSA.

Nhận diện triệu chứng và tìm kiếm đánh giá chuyên môn phù hợp là hướng tiếp cận thận trọng hơn so với tự xác định bệnh dựa trên tiếng ngáy, bảng câu hỏi hoặc thiết bị tiêu dùng.

Kết luận

Ngáy là hiện tượng thường gặp nhưng không đồng nghĩa với ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ. OSA là rối loạn hô hấp đặc trưng bởi các biến cố hẹp hoặc tắc nghẽn đường thở tái diễn trong giấc ngủ, có thể ảnh hưởng đến trạng thái tỉnh táo và hoạt động ban ngày.

Những biểu hiện như ngáy to thường xuyên đi kèm ngừng thở được chứng kiến, thức giấc ngộp thở hoặc buồn ngủ quá mức cần được quan tâm, nhưng không đủ để tự xác định bệnh.

Chẩn đoán OSA đòi hỏi đánh giá lâm sàng kết hợp xét nghiệm giấc ngủ phù hợp. Hiểu đúng sự khác biệt giữa dấu hiệu gợi ý và bằng chứng chẩn đoán giúp hạn chế cả việc xem nhẹ những bất thường hô hấp lẫn tự kết luận mắc bệnh khi chưa được đánh giá chuyên môn.

Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân.

Tài liệu tham khảo

  1. Kapur VK và cộng sự (2017). Clinical Practice Guideline for Diagnostic Testing for Adult Obstructive Sleep Apnea. Journal of Clinical Sleep Medicine, 13(3), 479–504. DOI: 10.5664/jcsm.6506.
  2. Verbraecken J và cộng sự (2026). The Upper Airway in Obstructive Sleep Apnoea: State of the Art. European Respiratory Review, 35(180), 260005. DOI: 10.1183/16000617.0005-2026.
  3. Chiang JK và cộng sự (2022). Correlation Between Snoring Sounds and Obstructive Sleep Apnea in Adults: A Meta-regression Analysis. Sleep Science, 15(4), 463–470. DOI: 10.5935/1984-0063.20220068.
  4. Patil SP và cộng sự (2019). Treatment of Adult Obstructive Sleep Apnea with Positive Airway Pressure. Journal of Clinical Sleep Medicine, 15(2), 335–343. DOI: 10.5664/jcsm.7640.
  5. Ramar K và cộng sự (2015). Clinical Practice Guideline for the Treatment of Obstructive Sleep Apnea and Snoring with Oral Appliance Therapy. Journal of Clinical Sleep Medicine, 11(7), 773–827. DOI: 10.5664/jcsm.4858.
  6. Yeghiazarians Y và cộng sự (2021). Obstructive Sleep Apnea and Cardiovascular Disease: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation, 144(3), e56–e67. DOI: 10.1161/CIR.0000000000000988.
  7. Strohl KP và cộng sự (2013). An Official American Thoracic Society Clinical Practice Guideline: Sleep Apnea, Sleepiness, and Driving Risk in Noncommercial Drivers. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 187(11), 1259–1266. DOI: 10.1164/rccm.201304-0726ST.
  8. National Heart, Lung, and Blood Institute. Sleep Apnea: Symptoms; Causes and Risk Factors; Diagnosis. NHLBI.
  9. American Academy of Sleep Medicine (2025). Health Advisory: Sleep Apps and Devices that Self-Assess Risk of Obstructive Sleep Apnea.
  10. U.S. Food and Drug Administration. Over-the-Counter Device to Assess Risk of Sleep Apnea.
  11. US Preventive Services Task Force (2022). Obstructive Sleep Apnea in Adults: Screening.

MINH BẠCH TÀI TRỢ VÀ XUNG ĐỘT LỢI ÍCH

Đối với các hướng dẫn của Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM), hướng dẫn chẩn đoán của Kapur và cộng sự (2017) được AASM tài trợ xây dựng; một số tác giả khai báo quan hệ lợi ích, trong đó có việc nhận hỗ trợ thiết bị phục vụ nghiên cứu từ các doanh nghiệp sản xuất thiết bị hô hấp. Hướng dẫn điều trị bằng áp lực đường thở dương của Patil và cộng sự (2019) ghi nhận quyền lợi liên quan đến bằng sáng chế thiết bị và thù lao nghiên cứu từ doanh nghiệp dược phẩm. Các trường hợp có xung đột lợi ích liên quan được áp dụng biện pháp hạn chế tham gia thảo luận hoặc biểu quyết. Hướng dẫn về khí cụ miệng của Ramar và cộng sự (2015) không được tài trợ bởi ngành công nghiệp nhưng vẫn công bố những lợi ích tài chính liên quan của một số tác giả.

Đối với các công trình nghiên cứu và tổng quan chuyên ngành, Chiang và cộng sự (2022) tuyên bố không có xung đột lợi ích. Tổng quan của Verbraecken và cộng sự (2026) không khai báo nguồn tài trợ trực tiếp cho công trình, song một số tác giả có quan hệ nghiên cứu, tư vấn hoặc nhận hỗ trợ từ các doanh nghiệp trong lĩnh vực thiết bị y tế, được công bố trong phần khai báo lợi ích của bài báo.

Các tuyên bố và hướng dẫn của AHA, ATS cũng công khai quan hệ lợi ích của thành viên nhóm biên soạn. Trong đó có các khoản hỗ trợ nghiên cứu từ tổ chức khoa học, cơ quan nghiên cứu công lập và một số quan hệ tư vấn hoặc hỗ trợ nghiên cứu từ doanh nghiệp. Các thông tin này cần được phân biệt với việc doanh nghiệp trực tiếp tài trợ cho một công trình cụ thể.

Đối với các nguồn thông tin chính thống của NHLBI, FDA, AASM và USPSTF, nội dung được sử dụng trong phạm vi thông tin chuyên môn, khuyến cáo hoặc quản lý thiết bị do từng cơ quan công bố. Riêng hoạt động của USPSTF được hỗ trợ bởi Cơ quan Nghiên cứu và Chất lượng Chăm sóc Sức khỏe Hoa Kỳ (AHRQ), trong khi các khuyến nghị của USPSTF được xây dựng theo cơ chế độc lập.

Sự hiện diện của tài trợ hoặc quan hệ lợi ích không mặc nhiên phủ nhận giá trị khoa học của tài liệu. Tuy nhiên, những thông tin này là cơ sở để xem xét tính độc lập, phương pháp nghiên cứu, giới hạn bằng chứng và mức độ phù hợp của các kết luận khi sử dụng trong truyền thông sức khỏe cộng đồng.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *