Sức khỏe não bộ – Bảo vệ trí nhớ từ sớm | Bài 1: Sức khỏe não bộ là gì? Vì sao cần bảo vệ từ sớm?

Tóm tắt

Sức khỏe não bộ không chỉ được xác định bởi khả năng ghi nhớ hay sự vắng mặt của bệnh thần kinh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, sức khỏe não bộ liên quan đến hoạt động của não trên các lĩnh vực nhận thức, cảm giác, cảm xúc – xã hội, hành vi và vận động, qua đó giúp con người phát huy khả năng trong suốt cuộc đời. Não là một hệ thống sinh học có tính động, với các mạng lưới thần kinh có khả năng điều chỉnh hoạt động và thích nghi với trải nghiệm. Tính dẻo thần kinh là nền tảng quan trọng của quá trình này, nhưng không đồng nghĩa với khả năng “tái tạo” hoặc đảo ngược mọi thay đổi của não.

Lão hóa đi kèm những thay đổi về cấu trúc và chức năng thần kinh, song không đồng nghĩa tất yếu với suy giảm nhận thức bệnh lý hay sa sút trí tuệ. Các khái niệm như dự trữ nhận thức, duy trì não và bù trừ giúp giải thích một phần sự khác biệt về quỹ đạo nhận thức giữa các cá nhân, nhưng vẫn còn những giới hạn về định nghĩa và đo lường. Bằng chứng hiện nay ngày càng ủng hộ cách tiếp cận sức khỏe não bộ theo suốt vòng đời và theo nhiều yếu tố phối hợp, thay vì tìm kiếm một biện pháp đơn lẻ để “bảo vệ trí nhớ”.

Từ khóa: sức khỏe não bộ; trí nhớ; nhận thức; tính dẻo thần kinh; dự trữ nhận thức; lão hóa nhận thức; chăm sóc sức khỏe chủ động.

1. Sức khỏe não bộ rộng hơn khả năng ghi nhớ

Trong đời sống thường ngày, sức khỏe não bộ thường được gắn trực tiếp với trí nhớ: khả năng ghi nhớ thông tin, nhớ tên người, sự việc hoặc đồ vật. Tuy nhiên, cách nhìn này chỉ phản ánh một phần hoạt động của não.

Theo WHO, sức khỏe não bộ (brain health) là trạng thái hoạt động của não trên các lĩnh vực nhận thức, cảm giác, cảm xúc – xã hội, hành vi và vận động, cho phép một người phát huy khả năng trong suốt cuộc đời, bất kể có hay không có rối loạn. Đây là cách tiếp cận rộng hơn quan niệm chỉ xem não bộ dưới góc độ bệnh lý hoặc chức năng ghi nhớ.

Nhận thức bao gồm nhiều quá trình như chú ý, học tập, ghi nhớ, ngôn ngữ, xử lý thông tin, lập kế hoạch và ra quyết định. Não đồng thời tiếp nhận và tích hợp tín hiệu cảm giác, điều phối vận động, tham gia điều hòa cảm xúc và hỗ trợ khả năng tương tác với môi trường.

Vì vậy, khả năng ghi nhớ tốt không đồng nghĩa mọi phương diện của sức khỏe não bộ đều tối ưu. Ngược lại, sự thay đổi ở một chức năng nhận thức đơn lẻ cũng không đủ để kết luận toàn bộ hoạt động của não đang suy giảm.

WHO nhấn mạnh rằng sức khỏe não bộ chịu ảnh hưởng của nhiều nhóm yếu tố, bao gồm sức khỏe thể chất, môi trường sống lành mạnh, an toàn, học tập và kết nối xã hội, cũng như khả năng tiếp cận các dịch vụ có chất lượng. Sự tương tác liên tục giữa những yếu tố này với bối cảnh cá nhân góp phần định hình cấu trúc và chức năng não trong suốt cuộc đời.

2. Não bộ là một hệ thống có khả năng thích nghi

Sinh lý học thần kinh ghi nhận rằng não không hoạt động như một “ổ cứng” lưu trữ thông tin theo từng ngăn cố định. Những chức năng phức tạp xuất hiện từ sự phối hợp của nhiều vùng và mạng lưới tế bào thần kinh.

Tại khớp thần kinh (synapse), các tế bào thần kinh truyền và điều chỉnh tín hiệu thông qua những quá trình điện và hóa học. Khả năng thay đổi hiệu quả truyền tín hiệu tại khớp thần kinh là một trong những cơ chế quan trọng liên quan đến học tập và trí nhớ. Nghiên cứu trực tiếp hoạt động của khớp thần kinh trong não người sống còn nhiều giới hạn kỹ thuật, vì vậy hiểu biết hiện nay được hình thành từ sự kết hợp giữa nghiên cứu trên người, mô thần kinh và các mô hình thực nghiệm.

Một đặc tính quan trọng của hệ thần kinh là tính dẻo thần kinh (neuroplasticity), tức khả năng hệ thần kinh thay đổi về cấu trúc hoặc chức năng để đáp ứng với trải nghiệm, hoạt động, môi trường hoặc tổn thương. Khả năng thích nghi thần kinh vẫn hiện diện ở tuổi trưởng thành và tuổi cao, nhưng mức độ thay đổi phụ thuộc vào vùng não, chức năng, tuổi và tình trạng sức khỏe.

Tính dẻo thần kinh vì thế không nên được hiểu là khả năng phục hồi vô hạn. Không có cơ sở khoa học để suy từ khái niệm này thành những tuyên bố rằng một hoạt động riêng lẻ có thể “trẻ hóa não”, “tái tạo não” hoặc đảo ngược mọi thay đổi liên quan đến tuổi.

Các mô hình về lão hóa nhận thức còn đề xuất khái niệm bù trừ thần kinh (neural compensation), trong đó một số mạng lưới có thể được huy động hoặc tổ chức khác đi nhằm hỗ trợ duy trì hiệu quả thực hiện nhiệm vụ khi não trải qua những thay đổi liên quan tuổi. Đây là một khung giải thích có nhiều bằng chứng hình ảnh học hỗ trợ, nhưng cơ chế và ý nghĩa của các kiểu hoạt hóa này vẫn đang được nghiên cứu.

3. Não thay đổi theo tuổi nhưng lão hóa không đồng nghĩa với bệnh lý

Lão hóa là một quá trình sinh học tự nhiên. Các nghiên cứu hình ảnh học ghi nhận nhiều thay đổi liên quan tuổi ở thể tích chất xám, cấu trúc chất trắng và một số mạng lưới thần kinh. Tuy nhiên, tốc độ và mức độ thay đổi không giống nhau giữa các vùng não cũng như giữa từng cá nhân.

Ở cấp độ nhận thức, một số khả năng như tốc độ xử lý thông tin, trí nhớ làm việc và một số thành phần của chức năng điều hành có xu hướng thay đổi theo tuổi. Trong khi đó, vốn kiến thức tích lũy, kinh nghiệm và nhiều thành phần của trí nhớ ngữ nghĩa có thể được duy trì tương đối tốt ở tuổi cao.

Như vậy, cách diễn đạt “não già đồng nghĩa não suy” không phản ánh đầy đủ khoa học về lão hóa. Tuổi cao là một yếu tố nguy cơ quan trọng đối với nhiều bệnh thần kinh, nhưng không đồng nghĩa một người lớn tuổi tất yếu sẽ mắc sa sút trí tuệ (dementia).

Sự phân biệt này cũng có ý nghĩa đối với truyền thông sức khỏe. Nếu mọi thay đổi liên quan tuổi đều được mô tả như bệnh lý, lão hóa có thể bị gắn với hình ảnh mất khả năng một cách không phù hợp. Ngược lại, việc coi mọi suy giảm nhận thức là hệ quả bình thường của tuổi tác cũng có thể làm lu mờ ranh giới giữa lão hóa sinh lý và bệnh lý.

4. Dự trữ nhận thức và sự khác biệt giữa các cá nhân

Một trong những câu hỏi lâu dài của khoa học thần kinh là vì sao hai người có mức thay đổi của não tương tự nhưng biểu hiện nhận thức có thể rất khác nhau.

Khái niệm dự trữ nhận thức (cognitive reserve) được phát triển để góp phần giải thích hiện tượng này. Theo khung đồng thuận của Stern và cộng sự, dự trữ nhận thức là một cấu trúc lý thuyết liên quan đến khả năng thích ứng của các quá trình nhận thức trước những thay đổi của não do tuổi hoặc bệnh lý. Khái niệm này cần được phân biệt với dự trữ não (brain reserve) và duy trì não (brain maintenance).

Dự trữ nhận thức không phải một “kho chứa” hữu hình và hiện chưa có một xét nghiệm đơn lẻ đo trực tiếp cấu trúc này. Trong nghiên cứu, trình độ học vấn, đặc điểm nghề nghiệp, hoạt động nhận thức và một số trải nghiệm trong đời thường được sử dụng như các chỉ dấu đại diện.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 trên 27 nghiên cứu dọc ghi nhận rằng những chỉ dấu đại diện cho dự trữ nhận thức ở các giai đoạn khác nhau của cuộc đời có liên quan với nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn. Tuy nhiên, đây chủ yếu là dữ liệu quan sát. Vì vậy, kết quả không cho phép kết luận rằng việc làm tăng một chỉ dấu riêng lẻ sẽ trực tiếp tạo ra một mức giảm nguy cơ tương ứng ở từng cá nhân.

Tổng quan của Song, Stern và Gu cũng cho thấy bằng chứng về các yếu tố lối sống và dự trữ nhận thức còn không đồng đều, đồng thời phương pháp đo dự trữ nhận thức giữa các nghiên cứu chưa thống nhất.

Do đó, dự trữ nhận thức là một khung khoa học hữu ích để lý giải khả năng chống chịu khác nhau giữa các cá nhân, nhưng chưa nên được chuyển thành thông điệp rằng một trò chơi, ứng dụng hay chương trình “luyện não” cụ thể có thể tạo ra sự bảo vệ chắc chắn.

5. Vì sao sức khỏe não bộ cần được nhìn theo suốt vòng đời?

Một thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận hiện nay là sức khỏe não bộ không chỉ được xem xét khi tuổi đã cao hoặc khi chức năng nhận thức bắt đầu thay đổi.

WHO đặt sức khỏe não bộ trong cách tiếp cận suốt vòng đời (life-course approach). Theo đó, sức khỏe và chức năng não chịu tác động của các yếu tố sinh học, sức khỏe thể chất, môi trường và xã hội trong thời gian dài. Những ảnh hưởng ở các giai đoạn khác nhau có thể tương tác và tích lũy, góp phần hình thành những quỹ đạo sức khỏe khác nhau.

Trong lĩnh vực giảm nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ, hướng dẫn WHO phiên bản thứ hai năm 2026 tiếp tục áp dụng tư duy này. Hướng dẫn đánh giá các hành vi sức khỏe, tình trạng sức khỏe, yếu tố môi trường và những can thiệp tác động đồng thời vào nhiều yếu tố.

Lancet Commission 2024 cũng sử dụng khung vòng đời khi tổng hợp bằng chứng về nguy cơ sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, việc diễn giải quan hệ nhân quả cần thận trọng vì bệnh thoái hóa thần kinh có thể phát triển âm thầm nhiều năm trước khi biểu hiện lâm sàng. Một yếu tố được ghi nhận trước chẩn đoán không phải lúc nào cũng là nguyên nhân; nhân quả ngược và quan hệ hai chiều vẫn có thể xảy ra.

Do đó, những ước tính về tỷ lệ sa sút trí tuệ có thể liên quan đến các yếu tố có khả năng điều chỉnh phải được hiểu ở cấp độ quần thể, không phải như xác suất một cá nhân chắc chắn tránh được bệnh.

6. Can thiệp đa thành phần và những gì FINGER thực sự cho thấy

Một thử nghiệm lâm sàng quan trọng trong lĩnh vực này là Finnish Geriatric Intervention Study to Prevent Cognitive Impairment and Disability (FINGER).

FINGER tuyển 1.260 người 60–77 tuổi tại Phần Lan có nguy cơ suy giảm nhận thức và phân ngẫu nhiên họ vào chương trình can thiệp đa thành phần trong hai năm hoặc nhóm nhận tư vấn sức khỏe thông thường. Kết cục chính là thay đổi nhận thức được đánh giá bằng bộ trắc nghiệm thần kinh – tâm lý (Neuropsychological Test Battery, NTB).

Nhóm can thiệp có mức cải thiện nhận thức tổng thể lớn hơn nhóm chứng, nhưng chênh lệch tuyệt đối nhỏ. Một số kết quả ở chức năng điều hành (executive function) và tốc độ xử lý (processing speed) cũng thuận lợi hơn, trong khi miền trí nhớ được xác định trước không cho thấy khác biệt có ý nghĩa.

Điểm cần đặc biệt lưu ý là FINGER không chứng minh chương trình có thể ngăn bệnh Alzheimer hoặc sa sút trí tuệ. Kết luận thích hợp hơn là một can thiệp đa thành phần có thể mang lại lợi ích nhận thức khiêm tốn ở một nhóm người lớn tuổi có nguy cơ, và cần dữ liệu dài hạn hơn để đánh giá các kết cục bệnh lý.

WHO 2026 hiện tổng hợp một cơ sở bằng chứng rộng hơn gồm 44 thử nghiệm ngẫu nhiên về can thiệp đa thành phần. WHO đưa ra khuyến nghị có điều kiện rằng các can thiệp được điều chỉnh theo nhu cầu, tác động đồng thời vào nhiều yếu tố nguy cơ, có thể được cung cấp nhằm giảm nguy cơ suy giảm nhận thức và/hoặc sa sút trí tuệ. Độ chắc chắn chung của bằng chứng được đánh giá từ trung bình đến cao, nhưng mức lợi ích trên nhiều thang nhận thức là rất nhỏ.

7. Điều khoa học đã biết và những giới hạn còn tồn tại

Bằng chứng hiện nay tương đối nhất quán ở ba điểm. Sức khỏe não bộ là một khái niệm đa chiều và rộng hơn trí nhớ. Não duy trì khả năng thích nghi ở nhiều mức độ trong suốt cuộc đời, nhưng khả năng này không vô hạn. Đồng thời, sức khỏe não bộ được định hình bởi nhiều yếu tố tương tác trong thời gian dài, vì vậy cách tiếp cận toàn diện có cơ sở khoa học hơn tư duy tập trung vào một biện pháp riêng lẻ.

Ngược lại, dữ liệu hiện tại chưa đủ để khẳng định rằng một phương pháp “luyện não”, sản phẩm, thực phẩm hoặc một thay đổi hành vi duy nhất có thể bảo đảm duy trì trí nhớ hoặc phòng sa sút trí tuệ. Khái niệm tính dẻo thần kinh cũng không phải căn cứ khoa học cho những tuyên bố về “phục hồi hoàn toàn”, “trẻ hóa” hay “đảo ngược lão hóa não”.

Nhiều câu hỏi vẫn đang được nghiên cứu, bao gồm thời điểm tối ưu để can thiệp, mức đóng góp tương đối của từng yếu tố, tương tác giữa di truyền và môi trường, cũng như mức độ mà những thay đổi nhỏ trên các thang đo nhận thức có thể chuyển thành lợi ích lâm sàng lâu dài.

Khả năng khái quát bằng chứng cũng cần được cân nhắc. Nhiều nghiên cứu lớn được thực hiện tại các quốc gia thu nhập cao, trong những bối cảnh hệ thống y tế, giáo dục và xã hội khác với Việt Nam. Vì vậy, việc chuyển các kết quả nghiên cứu thành chương trình sức khỏe cộng đồng tại Việt Nam cần tính đến điều kiện văn hóa, kinh tế – xã hội và khả năng tiếp cận dịch vụ.

8. Hàm ý đối với chăm sóc sức khỏe não bộ từ sớm

Ở cấp độ thực hành, bằng chứng hiện tại không dẫn tới một “bí quyết tăng trí nhớ” duy nhất. Cách tiếp cận phù hợp hơn là xem sức khỏe não bộ như một thành phần của sức khỏe toàn diện và theo dõi nó trong suốt vòng đời.

WHO nhấn mạnh rằng nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe não thường cùng tồn tại, tương tác và tích lũy. Vì vậy, những biện pháp chăm sóc sức khỏe cần được đặt trong bối cảnh tuổi, tình trạng sức khỏe, khả năng chức năng, môi trường sống và các yếu tố nguy cơ thực tế của từng nhóm dân số. Với can thiệp đa thành phần, WHO cũng sử dụng khái niệm “điều chỉnh theo nhu cầu”, thay vì áp dụng cùng một chương trình cho tất cả mọi người.

Điều quan trọng về mặt truyền thông là không chuyển một mối liên hệ dịch tễ học thành lời hứa phòng bệnh, không chuyển một kết quả thử nghiệm trên nhóm nguy cơ thành công thức cho toàn dân và không dùng khái niệm tính dẻo thần kinh để hợp thức hóa các tuyên bố vượt quá bằng chứng.

Kết luận

Sức khỏe não bộ phản ánh hoạt động của não trên nhiều lĩnh vực nhận thức, cảm giác, cảm xúc – xã hội, hành vi và vận động, chứ không chỉ riêng khả năng ghi nhớ. Não là một hệ thống có tính động; các mạng lưới thần kinh duy trì khả năng thích nghi ở nhiều mức độ trong suốt cuộc đời, nhưng khả năng này có giới hạn và thay đổi theo tuổi cũng như tình trạng sức khỏe.

Lão hóa não có tính không đồng nhất. Những thay đổi sinh học liên quan tuổi không đồng nghĩa tất yếu với suy giảm nhận thức bệnh lý hoặc sa sút trí tuệ. Các khái niệm như dự trữ nhận thức, duy trì não và bù trừ thần kinh giúp giải thích một phần sự khác biệt giữa các cá nhân nhưng vẫn là những cấu trúc khoa học đang tiếp tục được chuẩn hóa về cách định nghĩa và đo lường.

Bằng chứng hiện tại ủng hộ cách nhìn sức khỏe não bộ theo suốt vòng đời và theo nhiều yếu tố phối hợp. FINGER và các tổng hợp bằng chứng trong hướng dẫn WHO 2026 cho thấy can thiệp đa thành phần có thể mang lại những lợi ích nhận thức nhất định, song mức tác động nhìn chung khiêm tốn và không đồng nghĩa đã chứng minh khả năng ngăn Alzheimer hay sa sút trí tuệ.

Do đó, thông điệp khoa học phù hợp không phải là tìm kiếm một phương pháp duy nhất để “bảo vệ trí nhớ”, mà là nhìn nhận não bộ như một phần của toàn bộ sức khỏe con người và duy trì cách tiếp cận chăm sóc toàn diện trong suốt cuộc đời.

Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân.

Tài liệu tham khảo

1. World Health Organization. Optimizing brain health across the life course: WHO position paper. Geneva: World Health Organization; 2022. ISBN 978-92-4-005456-1.
2. World Health Organization. Risk reduction of cognitive decline and dementia: WHO guidelines, second edition. Geneva: World Health Organization; 2026. ISBN 978-92-4-012355-7.
3. Livingston G, Huntley J, Liu KY, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet. 2024;404(10452):572–628. doi:10.1016/S0140-6736(24)01296-0.
4. Ngandu T, Lehtisalo J, Solomon A, et al. A 2 year multidomain intervention of diet, exercise, cognitive training, and vascular risk monitoring versus control to prevent cognitive decline in at-risk elderly people (FINGER): a randomised controlled trial. Lancet. 2015;385(9984):2255–2263. doi:10.1016/S0140-6736(15)60461-5.
5. Scheltens P, De Strooper B, Kivipelto M, et al. Alzheimer’s disease. Lancet. 2021;397(10284):1577–1590. doi:10.1016/S0140-6736(20)32205-4.
6. Stern Y, Arenaza-Urquijo EM, Bartrés-Faz D, et al. Whitepaper: defining and investigating cognitive reserve, brain reserve, and brain maintenance. Alzheimers Dement. 2020;16(9):1305–1311. doi:10.1016/j.jalz.2018.07.219.
7. Stern Y, Barnes CA, Grady C, Jones RN, Raz N. Brain reserve, cognitive reserve, compensation, and maintenance: operationalization, validity, and mechanisms of cognitive resilience. Neurobiol Aging. 2019;83:124–129. doi:10.1016/j.neurobiolaging.2019.03.022.
8. Cabeza R, Albert M, Belleville S, et al. Maintenance, reserve and compensation: the cognitive neuroscience of healthy ageing. Nat Rev Neurosci. 2018;19(11):701–710. doi:10.1038/s41583-018-0068-2.
9. Mansvelder HD, Verhoog MB, Goriounova NA. Synaptic plasticity in human cortical circuits: cellular mechanisms of learning and memory in the human brain? Curr Opin Neurobiol. 2019;54:186–193. doi:10.1016/j.conb.2018.06.013.
10. Harada CN, Natelson Love MC, Triebel KL. Normal cognitive aging. Clin Geriatr Med. 2013;29(4):737–752. doi:10.1016/j.cger.2013.07.002.
11. Murman DL. The impact of age on cognition. Semin Hear. 2015;36(3):111–121. doi:10.1055/s-0035-1555115.
12. Lockhart SN, DeCarli C. Structural imaging measures of brain aging. Neuropsychol Rev. 2014;24(3):271–289. doi:10.1007/s11065-014-9268-3.
13. Reuter-Lorenz PA, Park DC. How does it STAC up? Revisiting the scaffolding theory of aging and cognition. Neuropsychol Rev. 2014;24(3):355–370. doi:10.1007/s11065-014-9270-9.
14. Song S, Stern Y, Gu Y. Modifiable lifestyle factors and cognitive reserve: a systematic review of current evidence. Ageing Res Rev. 2022;74:101551. doi:10.1016/j.arr.2021.101551.
15. Liu Y, Lu G, Liu L, He Y, Gong W. Cognitive reserve over the life course and risk of dementia: a systematic review and meta-analysis. Front Aging Neurosci. 2024;16:1358992. doi:10.3389/fnagi.2024.1358992.
16. Park DC, Reuter-Lorenz PA. The adaptive brain: aging and neurocognitive scaffolding. Annu Rev Psychol. 2009;60:173–196. doi:10.1146/annurev.psych.59.103006.093656.