Trẻ ăn đủ chưa chắc đã nhận đủ vitamin và khoáng chất. Nhưng điều ngược lại cũng quan trọng không kém: uống thêm nhiều loại vi chất không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ cao hơn, khỏe hơn hay ít ốm hơn. Điều cần quan tâm là chất lượng khẩu phần, nhu cầu theo từng giai đoạn phát triển và việc bổ sung có thực sự cần thiết hay không.
Từ các báo cáo chuyên môn được trình bày tại Hội thảo khoa học “Tầm quan trọng của vi chất dinh dưỡng với trẻ em” ngày 25/8/2026 do Hội Y học Dự phòng Việt Nam (thuộc Tổng hội Y học Việt Nam) tổ chức, có thể thấy một thông điệp xuyên suốt: vi chất dinh dưỡng rất quan trọng, nhưng không nên được nhìn như những “mảnh ghép thần kỳ” tách rời khỏi tổng thể chế độ ăn, vận động, giấc ngủ, bệnh lý và quá trình phát triển của mỗi trẻ.
Đại diện Trung tâm Truyền thông và Chăm sóc sức khỏe (CCHC) tham dự hội thảo và ghi nhận những kết quả có ý nghĩa đối với chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Ăn đủ năng lượng vẫn có thể thiếu vi chất
Vitamin và khoáng chất chỉ được cơ thể cần với lượng nhỏ, nhưng tham gia vào nhiều quá trình thiết yếu như tạo máu, phát triển xương, hoạt động thần kinh, miễn dịch và tăng trưởng. WHO nhấn mạnh thiếu sắt, vitamin A và i-ốt vẫn là những vấn đề vi chất quan trọng trên thế giới, đặc biệt ở trẻ em và phụ nữ mang thai. Một chế độ ăn lành mạnh, đa dạng là nền tảng để phòng thiếu vi chất; tăng cường vi chất vào thực phẩm hoặc sử dụng sản phẩm bổ sung được áp dụng khi phù hợp với nhu cầu và bối cảnh cụ thể.
Trong báo cáo tại hội thảo, PGS.TS. Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, chỉ ra rằng Việt Nam đang phải đối mặt với “gánh nặng kép dinh dưỡng”, nhiều vấn đề như: suy dinh dưỡng vẫn tồn tại ở một số nhóm dân cư, trong khi thừa cân, béo phì tăng lên và thiếu vi chất chưa được giải quyết hoàn toàn.
Tại Việt Nam, Tổng điều tra Dinh dưỡng toàn quốc 2019 – 2020 cho thấy vấn đề này không hề nhỏ. Số liệu ghi nhận được cho thấy khoảng 18,1% trẻ từ 6 – 59 tháng tuổi được ghi nhận thiếu máu; hơn ½ có nồng độ kẽm huyết thanh thấp; thiếu vitamin A tiền lâm sàng vẫn hiện diện ở khoảng 9 – 10% trẻ trong nhóm tuổi này. Việc xác định thiếu chất ở từng trẻ cần đặt trong bối cảnh khẩu phần, tăng trưởng, bệnh sử và khi cần là đánh giá chuyên môn hoặc xét nghiệm phù hợp.
PGS.TS.BS. Đào Minh Tuấn cũng đặt ra một vấn đề thực tế: “ăn đủ” chưa chắc đồng nghĩa với “ăn đa dạng”. Trong báo cáo, ông lưu ý một khẩu phần thiên về một số nhóm thực phẩm, trong khi ít nguồn thực phẩm giàu vi chất, có thể khiến chất lượng dinh dưỡng không đáp ứng tương xứng với lượng thức ăn trẻ đã ăn.
Do đó, thay vì chỉ hỏi “con ăn được nhiều không?”, gia đình cần quan tâm thêm đến một câu hỏi khác: bữa ăn của trẻ có đủ đa dạng để cung cấp nhiều nhóm dưỡng chất hay không?
Chiều cao không được quyết định bởi một vi chất đơn lẻ
Một trong những kỳ vọng thường gặp của phụ huynh là tìm một chất dinh dưỡng có thể giúp trẻ “tăng chiều cao”. Tuy nhiên, trong phần tham luận tại hội thảo, TS.BS. Trương Hồng Sơn lưu ý tới nhiều nhóm yếu tố cùng tác động đến sự phát triển chiều cao ở trẻ
Chiều cao là một đặc điểm chịu ảnh hưởng đáng kể của di truyền, nhưng môi trường sống và dinh dưỡng cũng tham gia vào quá trình trẻ đạt được tiềm năng tăng trưởng của mình. Báo cáo đồng thời đề cập đến vai trò của tình trạng sức khỏe, giới tính, vận động và giấc ngủ bên cạnh dinh dưỡng.
Ở góc độ dinh dưỡng, trẻ cần một khẩu phần đáp ứng tổng thể nhu cầu về năng lượng, protein cùng nhiều vitamin và khoáng chất, trong đó báo cáo lưu ý đến canxi, vitamin D, sắt, kẽm và các khoáng chất cần thiết khác. Các giai đoạn tăng trưởng sớm và giai đoạn quanh dậy thì cũng là những thời điểm cần đặc biệt quan tâm đến môi trường dinh dưỡng và lối sống của trẻ.
Điều này có một ý nghĩa quan trọng đối với truyền thông sức khỏe: không nên quy sự phát triển chiều cao của trẻ cho riêng canxi, vitamin D hay bất kỳ một vi chất nào. Một sản phẩm bổ sung cũng không thể thay thế toàn bộ bữa ăn, vận động, giấc ngủ và việc theo dõi sức khỏe trong suốt quá trình lớn lên.
Bổ sung vi chất: “càng nhiều” không phải “càng tốt”
Một trong những thông điệp đáng chú ý nhất từ báo cáo của PGS.TS.BS. Đào Minh Tuấn là nguyên tắc thận trọng khi sử dụng sản phẩm bổ sung. Ông nêu rõ: “Không tự ý cho trẻ uống các loại thuốc bổ liều cao khi chưa có chỉ định từ bác sĩ dinh dưỡng.”
Báo cáo cũng cảnh báo rằng cả thiếu và thừa vi chất đều có thể gây vấn đề. Đặc biệt, một số vitamin tan trong dầu có khả năng tích lũy trong cơ thể khi sử dụng quá mức. Vì vậy, việc trẻ đang phát triển nhanh hay cha mẹ lo con “thiếu chất” không phải là căn cứ để tự động cho trẻ sử dụng nhiều sản phẩm cùng lúc.
Cách tiếp cận phù hợp hơn là bắt đầu từ khẩu phần và tình trạng thực tế của trẻ, sau đó mới xem xét liệu có khoảng thiếu hụt nào cần được đánh giá hoặc can thiệp cụ thể.
Omega-3 và ADHD chưa phải “phương pháp điều trị thay thế”
Một nội dung khác được trình bày tại hội thảo là vai trò của omega-3, đặc biệt DHA và EPA, đối với não bộ và các nghiên cứu lâm sàng ở trẻ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD).
Báo cáo của GS.TS. Nguyễn Tiến Dũng dành một phần đáng kể để làm rõ ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh, không đơn thuần là việc trẻ “hiếu động” hoặc đôi lúc thiếu tập trung. Các tiêu chuẩn được trình bày trong báo cáo yêu cầu xem xét một tập hợp triệu chứng, thời điểm xuất hiện, sự hiện diện ở nhiều môi trường như gia đình và trường học, mức độ ảnh hưởng đến chức năng và việc phân biệt với những rối loạn khác.
Báo cáo cũng tổng hợp vai trò sinh học của DHA, EPA và các nghiên cứu lâm sàng về omega-3 ở ADHD. Tuy nhiên, từ tài liệu hội thảo được cung cấp, không nên chuyển nội dung này thành thông điệp rằng omega-3 có thể “điều trị ADHD” hoặc rằng mọi trẻ có biểu hiện mất tập trung đều cần bổ sung omega-3.
Đây là một ví dụ quan trọng về cách đọc thông tin dinh dưỡng: một chất có vai trò sinh học trong cơ thể và đang được nghiên cứu trong một bệnh lý không đồng nghĩa với việc chất đó trở thành phương pháp điều trị độc lập cho mọi trường hợp.
Vì vậy, bài viết này không đưa liều omega-3 hay hướng dẫn sử dụng sản phẩm cho trẻ mắc hoặc nghi ngờ ADHD. Việc đánh giá một trẻ có ADHD hay không cần dựa trên đánh giá chuyên môn, thay vì suy luận từ một vài hành vi riêng lẻ.
Cha mẹ nên bắt đầu từ đâu?
Điểm gặp nhau đáng chú ý giữa các báo cáo tại hội thảo không nằm ở một loại viên bổ sung cụ thể, mà ở cách tiếp cận tổng thể.
Trước hết là bữa ăn. Khẩu phần đa dạng vẫn là nền tảng. Thay vì cố gắng “săn” riêng một vi chất, nên quan tâm đến sự đa dạng của các nhóm thực phẩm trong chế độ ăn thường ngày của trẻ. Đây cũng là một trong những định hướng được nhấn mạnh trong các giải pháp dinh dưỡng tại hội thảo.
Tiếp theo là nhìn trẻ theo từng giai đoạn phát triển. Nhu cầu dinh dưỡng không cố định từ nhỏ đến lớn. Trẻ đang tăng trưởng có những nhu cầu khác nhau tùy tuổi, giới tính, tình trạng sức khỏe và đặc điểm sinh lý. Vì thế, hai trẻ cùng tuổi không nhất thiết cần một cách bổ sung giống nhau.
Dinh dưỡng cũng cần đi cùng vận động và giấc ngủ. Báo cáo về phát triển chiều cao đặt dinh dưỡng bên cạnh hoạt động thể chất, giấc ngủ và tình trạng sức khỏe như những yếu tố cùng góp phần tạo môi trường thuận lợi cho tăng trưởng.
Cuối cùng, không tự biến lo lắng về thiếu chất thành việc bổ sung liều cao. Khi trẻ có chế độ ăn rất hạn chế, tăng trưởng có vấn đề, mắc bệnh ảnh hưởng ăn uống hoặc hấp thu, hay gia đình thực sự lo ngại về thiếu vi chất, hướng phù hợp là trao đổi với nhân viên y tế để xác định vấn đề cụ thể trước khi bổ sung.
Trẻ cần được chăm sóc toàn diện hơn
Vi chất dinh dưỡng có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của trẻ, nhưng đó chỉ là một phần trong toàn bộ hệ thống dinh dưỡng và sức khỏe.
Một bữa ăn nhiều chưa chắc đã là một bữa ăn đa dạng. Một dưỡng chất có vai trò với xương không đồng nghĩa nó một mình quyết định chiều cao. Một chất tham gia hoạt động của não cũng không tự động trở thành phương pháp điều trị một rối loạn phát triển thần kinh. Và một sản phẩm chứa nhiều vitamin, khoáng chất không mặc nhiên tốt hơn khi trẻ không có nhu cầu tương ứng.
Thông điệp thực tế nhất với gia đình vì thế không phải “trẻ cần uống thêm gì?”, mà nên bắt đầu từ “trẻ đang ăn như thế nào, phát triển ra sao và thực sự cần gì?”
