Tóm tắt
Đục thủy tinh thể (cataract) là tình trạng thủy tinh thể vốn trong suốt của mắt xuất hiện vùng đục, làm ánh sáng truyền qua kém hiệu quả và bị tán xạ nhiều hơn. Quá trình này thường diễn ra từ từ, đặc biệt khi tuổi tăng, nên chất lượng thị giác có thể suy giảm trong một thời gian trước khi ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt.
Đục thủy tinh thể không chỉ gây nhìn mờ. Người mắc có thể nhận thấy màu sắc kém tươi, độ tương phản giảm, khó nhìn trong điều kiện thiếu sáng hoặc dễ chói trước đèn xe và các nguồn sáng mạnh. Tuổi là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất; ngoài ra, hút thuốc, đái tháo đường, chấn thương mắt, phơi nhiễm ánh nắng kéo dài và sử dụng một số thuốc cũng liên quan với nguy cơ cao hơn.
Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng chất lượng cao cho thấy bài tập mắt, thực phẩm hoặc chất bổ sung có thể làm thủy tinh thể đã đục trở lại trong suốt. Khi cataract gây suy giảm thị giác đủ mức cần can thiệp, phẫu thuật là phương pháp điều trị hiện có để lấy thủy tinh thể bị đục và thay bằng thủy tinh thể nhân tạo. Quyết định can thiệp cần dựa trên tình trạng mắt, nhu cầu thị giác và đánh giá của bác sĩ nhãn khoa.
Từ khóa: Đục thủy tinh thể; cataract; thủy tinh thể; crystalline lens; suy giảm thị lực; độ tương phản; chói sáng; lão hóa mắt; phẫu thuật đục thủy tinh thể.
1. Đục thủy tinh thể là gì?
Thủy tinh thể (crystalline lens) là một cấu trúc trong suốt nằm phía sau mống mắt và đồng tử. Cùng với giác mạc, cấu trúc này giúp hội tụ ánh sáng lên võng mạc để hình thành hình ảnh rõ.
Khả năng thực hiện chức năng quang học của thủy tinh thể phụ thuộc không chỉ vào hình dạng mà còn vào mức độ trong suốt. Khi xuất hiện những vùng đục, ánh sáng truyền qua thủy tinh thể kém hiệu quả hơn và bị tán xạ nhiều hơn. Chất lượng hình ảnh tới võng mạc vì thế có thể suy giảm.
National Eye Institute định nghĩa cataract là một vùng đục trong thủy tinh thể. Giai đoạn đầu có thể chưa xuất hiện triệu chứng rõ ràng; khi vùng đục tiến triển, hình ảnh có thể trở nên mờ hoặc như phủ sương, màu sắc kém tươi và một số hoạt động thị giác trở nên khó khăn hơn.
Vì vậy, đục thủy tinh thể không đơn thuần là tình trạng “mắt lấy nét kém”. Vấn đề cốt lõi nằm ở sự thay đổi tính trong suốt của môi trường quang học bên trong mắt.
2. Vì sao thủy tinh thể dần trở nên đục?
Ở người trẻ, thủy tinh thể duy trì độ trong nhờ cấu trúc rất có trật tự của các tế bào và protein bên trong. Khi tuổi tăng, cấu trúc và tính ổn định của các protein thủy tinh thể dần thay đổi. Một số protein có thể kết tụ, tạo thành những vùng đục ngày càng rõ hơn.
NEI mô tả quá trình này bắt đầu từ những thay đổi của protein trong thủy tinh thể và có xu hướng tích lũy theo thời gian. Vì thế, cataract liên quan tuổi thường không hình thành đột ngột mà tiến triển qua nhiều năm.
Các nghiên cứu cơ chế cũng gợi ý stress oxy hóa có vai trò đáng kể trong quá trình lão hóa thủy tinh thể. Tổn thương oxy hóa có thể ảnh hưởng tới protein, lipid và tế bào biểu mô thủy tinh thể, từ đó góp phần làm suy giảm tính trong suốt. Tuy nhiên, cataract là một quá trình đa yếu tố; stress oxy hóa không nên được xem là cơ chế duy nhất.
Một phần đáng kể dữ liệu về các đích phân tử và phương pháp chống oxy hóa mới vẫn đến từ nghiên cứu cơ chế, tế bào hoặc động vật. Các kết quả này giúp khoa học hiểu rõ hơn bệnh sinh nhưng chưa thể được chuyển trực tiếp thành khuyến nghị sử dụng sản phẩm chống oxy hóa cho cộng đồng.
3. Đục thủy tinh thể ảnh hưởng đến chất lượng thị giác như thế nào?
Nhìn mờ là biểu hiện quen thuộc nhất nhưng không phải thay đổi duy nhất.
Khi ánh sáng bị tán xạ trong thủy tinh thể, hình ảnh tới võng mạc có thể mất độ sắc nét và độ tương phản. Màu sắc có thể trở nên kém tươi hơn, trong khi các chi tiết trong điều kiện ánh sáng yếu khó nhận biết hơn. Ánh nắng, đèn đường hoặc đèn pha xe có thể tạo cảm giác chói rõ hơn.
NEI ghi nhận các biểu hiện thường gặp gồm nhìn mờ hoặc như có màn sương, màu sắc nhạt hơn, khó nhìn vào ban đêm, nhạy cảm hơn với ánh sáng, thấy quầng quanh nguồn sáng, thay đổi độ kính thường xuyên và đôi khi có hình đôi ở một mắt.
Cataract thường tiến triển từ từ. Khi chất lượng hình ảnh giảm dần trong một thời gian dài, người mắc có thể thích nghi bằng cách tăng ánh sáng khi đọc, hạn chế một số hoạt động hoặc cho rằng sự thay đổi đơn thuần là hệ quả của tuổi.
Tuy nhiên, những biểu hiện như nhìn mờ hay chói sáng không đặc hiệu riêng cho cataract. Vì vậy, triệu chứng không đủ để tự xác định nguyên nhân; đánh giá chuyên môn vẫn cần thiết khi sự thay đổi trở nên đáng kể.
4. Những yếu tố nào liên quan đến nguy cơ đục thủy tinh thể?
Tuổi tăng là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất đối với cataract liên quan tuổi. Điều này phản ánh sự tích lũy của các biến đổi sinh học trong thủy tinh thể qua thời gian.
Bên cạnh tuổi, các nguồn chuyên môn ghi nhận nguy cơ cao hơn ở người mắc đái tháo đường, người hút thuốc, người có tiền sử gia đình mắc cataract, từng bị chấn thương hoặc phẫu thuật mắt, từng điều trị bức xạ vùng thân trên, phơi nắng nhiều hoặc sử dụng corticosteroid.
Đối với nhiều yếu tố trong số này, bằng chứng chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát trên người. Vì vậy, cách diễn giải phù hợp là “liên quan với nguy cơ cao hơn”, thay vì khẳng định một yếu tố riêng lẻ chắc chắn gây cataract.
Tương tự, việc giảm một yếu tố nguy cơ cũng không bảo đảm hoàn toàn tránh được cataract liên quan tuổi.
Đặc biệt, thông tin về corticosteroid không nên được chuyển thành khuyến cáo tự giảm hoặc ngừng thuốc. Việc điều chỉnh bất kỳ thuốc điều trị nào cần do nhân viên y tế phụ trách cân nhắc trên cơ sở lợi ích và nguy cơ.
5. Gánh nặng đục thủy tinh thể trên toàn cầu
Đục thủy tinh thể là một vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng do vừa phổ biến ở nhóm tuổi cao hơn, vừa có khả năng gây suy giảm thị lực đáng kể.
Phân tích của GBD 2019 Blindness and Vision Impairment Collaborators sử dụng tổng quan hệ thống, phân tích gộp và mô hình hóa các khảo sát dân số. Nghiên cứu ước tính năm 2020 có khoảng 15,2 triệu người từ 50 tuổi trở lên bị mù do cataract. Cataract là nguyên nhân đóng góp lớn nhất vào mù lòa trong nhóm tuổi này trong mô hình nghiên cứu.
Cũng trong nhóm từ 50 tuổi trở lên, khoảng 78,8 triệu người được ước tính có suy giảm thị lực mức độ vừa hoặc nặng liên quan đến cataract. Causes of blindness and vision …
Những số liệu này phản ánh gánh nặng ở quy mô quần thể và không nên được sử dụng để suy luận nguy cơ cá nhân chỉ từ một mốc tuổi. Nghiên cứu GBD tập trung vào người từ 50 tuổi trở lên do dữ liệu ở nhóm trẻ hơn còn hạn chế.

6. Điều khoa học đã biết tương đối chắc chắn và điều vẫn đang nghiên cứu
Bằng chứng hiện nay tương đối vững chắc rằng cataract là hậu quả của sự mất độ trong của thủy tinh thể và rằng thay đổi cấu trúc protein theo tuổi đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Khi vùng đục tăng lên, chất lượng truyền ánh sáng giảm và chức năng thị giác có thể bị ảnh hưởng.
Ở mức độ cơ chế sâu hơn, các nghiên cứu gợi ý stress oxy hóa, suy giảm hệ thống bảo vệ chống oxy hóa nội sinh và những biến đổi của tế bào biểu mô thủy tinh thể có thể góp phần vào quá trình hình thành cataract. Tuy nhiên, nhiều hướng can thiệp vào các cơ chế này vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu.
Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng chất lượng cao cho thấy một bài tập mắt, một thực phẩm riêng lẻ hoặc chất bổ sung có thể làm cataract đã hình thành trở lại trong suốt.
Các tuyên bố như “làm tan đục thủy tinh thể”, “đảo ngược cataract” hoặc “khôi phục thủy tinh thể mà không cần đánh giá chuyên khoa” vì vậy không nên được trình bày như kết luận khoa học đã được xác nhận.
7. Những biện pháp có thể thực hiện để hỗ trợ sức khỏe mắt
Không có biện pháp lối sống nào bảo đảm ngăn hoàn toàn cataract liên quan tuổi. Tuy nhiên, một số hành vi giúp giảm những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được và hỗ trợ sức khỏe mắt lâu dài.
Không hút thuốc là một trong những biện pháp phù hợp, bởi hút thuốc có liên quan với nguy cơ cataract cao hơn.
Bảo vệ mắt khi tiếp xúc nhiều với ánh nắng bằng kính có khả năng chống tia cực tím và các biện pháp che chắn phù hợp cũng được NEI khuyến nghị. Đây là biện pháp bảo vệ mắt nói chung, không phải phương pháp điều trị vùng đục đã hình thành.
Đối với người mắc các bệnh mạn tính như đái tháo đường, việc quản lý bệnh theo hướng dẫn chuyên môn có lợi cho sức khỏe toàn thân và sức khỏe mắt. Nội dung này không đồng nghĩa kiểm soát bệnh nền có thể làm cataract đã xuất hiện biến mất.
Trong giai đoạn cataract còn nhẹ, ánh sáng phù hợp và điều chỉnh kính có thể giúp một số hoạt động thị giác thuận tiện hơn. Những biện pháp này cải thiện điều kiện nhìn nhưng không phục hồi độ trong của thủy tinh thể.
8. Khi nào cần được đánh giá và điều trị được cân nhắc ra sao?
Khi sự thay đổi thị giác bắt đầu ảnh hưởng rõ tới đọc, làm việc, di chuyển, lái xe hoặc những hoạt động thường ngày khác, việc được bác sĩ nhãn khoa đánh giá có ý nghĩa trong xác định nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng chức năng.
Không phải tất cả cataract mới phát hiện đều cần phẫu thuật ngay. NEI cho biết nhiều người có thể được theo dõi khi cataract chưa gây trở ngại đáng kể tới hoạt động thường ngày. Quyết định can thiệp cần xem xét lợi ích, nguy cơ, yêu cầu thị giác và tình trạng toàn bộ mắt.
Phẫu thuật hiện là phương pháp điều trị có thể loại bỏ cataract. Trong thủ thuật này, thủy tinh thể tự nhiên bị đục được lấy ra và thay bằng thủy tinh thể nhân tạo (intraocular lens, IOL).
Kết quả thị giác sau phẫu thuật thường tốt, nhưng không thể được bảo đảm giống nhau ở mọi người vì còn phụ thuộc vào sức khỏe tổng thể của mắt và các yếu tố cá nhân. NEI ghi nhận khoảng 9 trong 10 người phẫu thuật cataract tại Hoa Kỳ nhìn tốt hơn sau can thiệp, đồng thời nhấn mạnh phẫu thuật vẫn có các nguy cơ như mọi thủ thuật khác.
WHO năm 2026 cũng nhấn mạnh chất lượng chăm sóc cataract phải được bảo đảm xuyên suốt các giai đoạn trước, trong và sau phẫu thuật, thay vì chỉ tập trung vào bản thân thủ thuật.
Kết luận
Đục thủy tinh thể là tình trạng thủy tinh thể mất dần độ trong, làm ánh sáng truyền qua kém hiệu quả và tăng tán xạ. Hệ quả có thể bao gồm nhìn mờ, giảm độ tương phản, màu sắc kém tươi, tăng cảm giác chói và khó nhìn trong điều kiện ánh sáng yếu.
Tuổi tăng là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất, nhưng cataract không nên được xem đơn giản là một phần suy giảm thị lực bắt buộc phải chấp nhận khi có tuổi. Một số yếu tố khác có liên quan đến nguy cơ và một số trong đó có thể thay đổi được.
Khoa học đang tiếp tục nghiên cứu các cơ chế phân tử và phương pháp điều trị không phẫu thuật, nhưng hiện chưa có đủ bằng chứng để khuyến nghị bài tập mắt, thực phẩm hoặc chất bổ sung nhằm đảo ngược cataract.
Khi cataract ảnh hưởng đáng kể đến chức năng thị giác, phẫu thuật là phương pháp điều trị hiện có để loại bỏ thủy tinh thể bị đục. Việc can thiệp cần được quyết định dựa trên đánh giá chuyên môn, nhu cầu thị giác và tình trạng cụ thể của từng trường hợp.
Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân.
Tài liệu tham khảo
- GBD 2019 Blindness and Vision Impairment Collaborators; Vision Loss Expert Group of the Global Burden of Disease Study. Causes of blindness and vision impairment in 2020 and trends over 30 years, and prevalence of avoidable blindness in relation to VISION 2020: the Right to Sight: an analysis for the Global Burden of Disease Study. Lancet Global Health. 2021;9(2):e144–e160. DOI: 10.1016/S2214-109X(20)30489-7.
- National Eye Institute, National Institutes of Health. Cataracts.
- National Eye Institute, National Institutes of Health. Cataract Surgery.
- World Health Organization. Summary of recommendations for quality of care in cataract surgery management. ISBN 978-92-4-012108-9.
- Li J, Buonfiglio F, Zeng Y, Pfeiffer N, Gericke A. Oxidative Stress in Cataract Formation: Is There a Treatment Approach on the Horizon? Antioxidants. 2024;13(10):1249. DOI: 10.3390/antiox13101249.

