Tóm tắt
Các sản phẩm được giới thiệu bằng những cụm từ như “bổ gan”, “mát gan”, “giải độc gan” hay các chương trình “detox” thường xuất hiện trong thông tin dành cho người có gan nhiễm mỡ. Tuy nhiên, những thuật ngữ quảng bá này không tương đương với một phương pháp điều trị đã được chuẩn hóa trong y khoa.
Đối với bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chức năng chuyển hóa (metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease – MASLD), hướng dẫn EASL–EASD–EASO năm 2024 đã đánh giá nền bằng chứng về các chế phẩm bổ sung (nutraceuticals) và những chất bổ sung được nghiên cứu trong MASLD. Guideline kết luận hiện chưa đủ bằng chứng về hiệu quả đối với tổn thương gan, xơ hóa và các kết cục liên quan đến gan, đồng thời dữ liệu về độ an toàn cũng chưa đủ để khuyến nghị thường quy các sản phẩm này trong MASLD.
Với các chương trình “detox” hoặc “cleanse”, dữ liệu nghiên cứu ở người còn ít và chất lượng nhìn chung thấp. Một số hình thức hạn chế ăn uống cực đoan còn có thể gây mất nước, rối loạn điện giải hoặc không cung cấp đủ chất dinh dưỡng. Song song với vấn đề hiệu quả, một số thảo dược và thực phẩm bổ sung đã được ghi nhận liên quan đến tổn thương gan; AASLD đã ban hành Practice Guidance riêng về tổn thương gan do thuốc, thảo dược và thực phẩm bổ sung.
Điều này không có nghĩa mọi sản phẩm bổ sung đều gây hại. Hiệu quả và độ an toàn cần được xem xét đối với từng thành phần, từng sản phẩm và từng bối cảnh sử dụng cụ thể, thay vì suy ra từ những từ như “tự nhiên”, “thảo dược” hay “bổ gan”.
Từ khóa: MASLD; gan nhiễm mỡ; thực phẩm bổ sung; nutraceuticals; thảo dược; detox; thải độc gan; tổn thương gan; an toàn sản phẩm.
1. Vì sao “bổ gan” và “thải độc gan” dễ tạo ra cách hiểu đơn giản hóa?
Gan tham gia chuyển hóa nhiều chất được đưa vào cơ thể, đồng thời biến đổi và thải trừ nhiều sản phẩm chuyển hóa. Từ vai trò sinh lý này, một cách lý giải dễ hình thành là: nếu gan phải xử lý nhiều chất, một sản phẩm “thải độc” có thể giúp “làm sạch” gan.
Hình ảnh này không phản ánh đầy đủ sinh lý học của MASLD.
MASLD không được định nghĩa bởi sự tích tụ của một lượng “độc tố” chưa xác định trong gan. Đây là bệnh cảnh có steatosis trong bối cảnh các yếu tố tim mạch – chuyển hóa phù hợp. Sự tích tụ lipid và nhiều thay đổi chuyển hóa cùng tham gia vào bệnh cảnh.
Do đó, không có cơ sở khoa học để rút gọn MASLD thành vấn đề “gan bẩn” cần được làm sạch bằng một sản phẩm đặc biệt.
“Bổ gan” cũng không phải một thuật ngữ lâm sàng mô tả một tác dụng sinh học xác định. Các sản phẩm cùng được giới thiệu bằng tên gọi này có thể chứa những thành phần rất khác nhau và không thể mặc nhiên được xem như cùng một biện pháp can thiệp.
2. “Detox” có phải phương pháp điều trị MASLD hay không?
Không có một phương pháp điều trị MASLD được chuẩn hóa mang tên “detox”.
Trong truyền thông sức khỏe, “detoxification” hoặc “cleanse” có thể chỉ nhiều hình thức khác nhau: nhịn ăn, chỉ sử dụng nước ép, hạn chế mạnh một số nhóm thực phẩm, dùng thảo dược, thực phẩm bổ sung, thuốc nhuận tràng hoặc những chương trình thương mại khác.
Sự không đồng nhất này cũng có nghĩa “detox” không phải một can thiệp duy nhất với thành phần, liều lượng và quy trình xác định để có thể đánh giá như một phương pháp điều trị thống nhất.
NCCIH ghi nhận mới có một số ít nghiên cứu ở người về các chương trình detox. Nhiều nghiên cứu có hạn chế về thiết kế, số người tham gia hoặc quy trình phản biện khoa học. Một tổng quan được NCCIH dẫn lại cũng không tìm thấy bằng chứng thuyết phục ủng hộ các chế độ detox để “loại bỏ độc tố” khỏi cơ thể theo cách thường được quảng bá; hiện cũng chưa có nghiên cứu về hiệu quả dài hạn của các chương trình này.
Vì vậy, bằng chứng hiện tại không ủng hộ việc xem “thải độc gan” như một bước cần thiết trong quản lý MASLD.
3. “Chưa đủ bằng chứng” không đồng nghĩa “đã chứng minh không có tác dụng”
Đây là một phân biệt quan trọng khi đọc tài liệu khoa học.
Khi guideline kết luận “chưa đủ bằng chứng để khuyến nghị”, điều đó không đồng nghĩa mọi thành phần trong mọi sản phẩm bổ sung đều đã được chứng minh hoàn toàn không có tác dụng sinh học.
Một số nghiên cứu có thể ghi nhận thay đổi ở alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST), lượng mỡ trong gan hoặc một số chỉ dấu chuyển hóa sau khi sử dụng một chất bổ sung cụ thể.
Tuy nhiên, thay đổi một chỉ dấu trung gian không tự chứng minh rằng sản phẩm đó làm giảm xơ hóa, phòng xơ gan, giảm ung thư biểu mô tế bào gan hoặc giảm các biến cố liên quan đến gan trong tương lai.
EASL–EASD–EASO đã xem xét nền bằng chứng về nutraceuticals và các chất bổ sung được nghiên cứu trong MASLD. Guideline dẫn một tổng quan Cochrane gồm 202 thử nghiệm ngẫu nhiên, với thời gian theo dõi từ một tháng đến 28 tháng. Kết quả còn bất định đáng kể đối với các kết cục như mất bù gan, ung thư biểu mô tế bào gan, ghép gan, tử vong và biến cố bất lợi nghiêm trọng.
Do đó, kết luận hiện tại là chưa đủ cơ sở để khuyến nghị thường quy nutraceuticals nhằm cải thiện những kết cục gan quan trọng trong MASLD.
4. “Tự nhiên” không phải là một chứng nhận về độ an toàn
Một sản phẩm có nguồn gốc từ thực vật vẫn chứa những hợp chất có hoạt tính sinh học.
Một thành phần có khả năng tạo tác dụng sinh học cũng có thể tạo tác dụng không mong muốn hoặc tương tác với thuốc trong một số điều kiện.
Vì vậy, cách phân chia đơn giản thành “hóa chất là nguy hiểm” và “tự nhiên là an toàn” không phù hợp với dược lý học.
FDA lưu ý rằng không nên giả định thuật ngữ “natural” trên một sản phẩm bảo đảm sản phẩm đó an toàn. Thực phẩm bổ sung cũng có thể tương tác với thuốc, ảnh hưởng xét nghiệm hoặc gây tác dụng bất lợi trong những bối cảnh nhất định.
Thông điệp phù hợp không phải “thảo dược nguy hiểm”, mà là: nguồn gốc tự nhiên không thể thay thế dữ liệu về hiệu quả và độ an toàn.
5. Thảo dược và thực phẩm bổ sung có thể gây tổn thương gan hay không?
Có, với một số tác nhân và sản phẩm.
Tổn thương gan do thảo dược và thực phẩm bổ sung (herbal and dietary supplement–induced liver injury) là một thực thể lâm sàng đã được ghi nhận. AASLD đã ban hành Practice Guidance riêng để tổng hợp đặc điểm lâm sàng, cách đánh giá quan hệ nhân quả và phương pháp tiếp cận các trường hợp nghi ngờ.
Tuy nhiên, nền bằng chứng trong lĩnh vực này chủ yếu đến từ nghiên cứu quan sát, dữ liệu dịch tễ, chuỗi ca bệnh và các hệ thống đăng ký tổn thương gan. AASLD cho biết chính sự thiếu hụt các thử nghiệm ngẫu nhiên là một lý do tài liệu được xây dựng dưới dạng Practice Guidance thay vì guideline theo nghĩa chặt.
Điều đó cũng có nghĩa không phù hợp khi suy rằng mọi thực phẩm bổ sung có cùng mức nguy cơ.
Nguy cơ và kiểu tổn thương có thể khác nhau giữa từng tác nhân, sản phẩm và từng người sử dụng.
6. Vì sao sản phẩm nhiều thành phần đặc biệt khó đánh giá?
Một chế phẩm có nhiều thảo dược, vitamin hoặc hoạt chất đồng thời tạo ra một khó khăn quan trọng khi cần xác định nguyên nhân của tổn thương gan.
Nếu xuất hiện bất thường, không phải lúc nào cũng có thể xác định ngay thành phần nào liên quan nhất.
AASLD ghi nhận một số vấn đề trong các sản phẩm HDS được khảo sát, bao gồm thành phần ngoài nhãn, pha trộn, tạp nhiễm và sự thay đổi thành phần giữa các lô. Chính tính phức tạp về thành phần và độ tin cậy của nhãn cũng có thể làm khó quá trình đánh giá quan hệ nhân quả.
Thông tin này cần được đặt đúng bối cảnh.
Nó không có nghĩa toàn bộ thị trường thực phẩm bổ sung đều sai nhãn hoặc bị tạp nhiễm. Nhiều dữ liệu được thu thập từ những sản phẩm nằm trong các trường hợp đã bị nghi ngờ liên quan đến tổn thương gan.
Giá trị của bằng chứng nằm ở việc cho thấy tên gọi và thông tin trên nhãn không phải lúc nào cũng đủ để đánh giá đầy đủ một sản phẩm.
7. Vì sao tổn thương gan liên quan thực phẩm bổ sung có thể khó xác định?
Tổn thương gan do thuốc, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung không có một biểu hiện duy nhất.
Kiểu tổn thương có thể khác nhau giữa các tác nhân. AASLD cũng cho biết hiện chưa có một dấu ấn sinh học được xác nhận có thể xác định chắc chắn mọi trường hợp tổn thương gan do thuốc hoặc HDS.
Do đó, đánh giá thường cần dựa trên bệnh sử sử dụng thuốc và sản phẩm bổ sung, mối liên hệ về thời gian, diễn biến của các xét nghiệm sau khi ngừng tác nhân nghi ngờ và việc loại trừ những nguyên nhân cạnh tranh khác.
Việc khai thác đầy đủ tiền sử dùng thảo dược và thực phẩm bổ sung vì vậy có ý nghĩa đặc biệt. LiverTox cũng lưu ý rằng việc sử dụng HDS có thể không được người bệnh chủ động khai báo và việc chủ động hỏi về các sản phẩm này có vai trò trong đánh giá tổn thương gan.
Một sản phẩm không gây cảm giác khó chịu ngay sau khi sử dụng vì vậy không phải bằng chứng đầy đủ để kết luận sản phẩm chắc chắn an toàn cho gan.
8. Có nên tránh toàn bộ vitamin, thảo dược và thực phẩm bổ sung?
Không có cơ sở để đi đến kết luận như vậy.
Vitamin, khoáng chất, thảo dược và các chế phẩm bổ sung là những nhóm rất rộng. Việc một số tác nhân được ghi nhận liên quan đến tổn thương gan không cho phép suy rằng toàn bộ sản phẩm đều gây hại.
Tương tự, việc nutraceuticals chưa được khuyến nghị thường quy để điều trị MASLD không đồng nghĩa mọi hình thức bổ sung dinh dưỡng trong mọi bối cảnh y khoa đều không có vai trò.
Câu hỏi phù hợp hơn đối với một sản phẩm cụ thể là: thành phần là gì, bằng chứng nghiên cứu ở người ra sao, mục tiêu sử dụng là gì, dữ liệu an toàn như thế nào, có tương tác với thuốc đang dùng hay không và sản phẩm có phù hợp với tình trạng sức khỏe hiện tại hay không.
Đây là cách tiếp cận tránh cả hai thái cực: “tất cả sản phẩm bổ sung đều tốt” và “tất cả sản phẩm bổ sung đều độc”.
9. Vì sao quảng cáo dựa trên ALT, AST hoặc “giảm mỡ gan” cần được đọc thận trọng?
Các kết cục trong nghiên cứu y khoa không có cùng ý nghĩa.
ALT và AST phản ánh một số khía cạnh liên quan đến tổn thương tế bào gan nhưng không đại diện đầy đủ cho chức năng gan hay nguy cơ bệnh gan dài hạn.
Lượng mỡ trong gan cũng không đồng nghĩa với mức độ xơ hóa.
Do đó, một nghiên cứu ghi nhận một sản phẩm làm thay đổi ALT, AST hoặc một chỉ số liên quan đến steatosis chưa đủ để chuyển thành tuyên bố rằng sản phẩm “phục hồi gan”, “ngăn xơ gan” hoặc “bảo vệ gan lâu dài”.
Đây là khoảng cách giữa một chỉ dấu trung gian và một kết cục lâm sàng có ý nghĩa.
EASL–EASD–EASO xem xét cả tổn thương gan, xơ hóa và các kết cục liên quan đến gan khi đánh giá liệu nutraceuticals có đủ bằng chứng để được khuyến nghị. Kết luận hiện tại vẫn là bằng chứng chưa đủ.
10. Một số chương trình “detox” còn có thể tạo ra rủi ro ngoài gan
Một số chương trình detox không chỉ sử dụng thực phẩm bổ sung mà còn kết hợp nhịn ăn, hạn chế mạnh các nhóm thực phẩm, uống lượng lớn nước hoặc trà thảo dược, sử dụng thuốc nhuận tràng hoặc chỉ uống nước ép.
NCCIH cảnh báo rằng những chế độ hạn chế nghiêm ngặt có thể không cung cấp đủ chất dinh dưỡng. Thuốc nhuận tràng có thể gây tiêu chảy và mất nước; uống lượng nước hoặc trà rất lớn trong khi không ăn có thể dẫn đến rối loạn điện giải.
Các nguy cơ này cần được chú ý hơn ở người có bệnh mạn tính hoặc đang điều trị bằng thuốc.
Vì vậy, một chương trình detox không chỉ cần được đặt câu hỏi về hiệu quả đối với gan mà còn cần được xem xét về độ an toàn dinh dưỡng và chuyển hóa.
11. Những điều khoa học hiện đã biết tương đối chắc chắn
Các hướng dẫn hiện hành chưa khuyến nghị thường quy nutraceuticals trong MASLD do chưa đủ bằng chứng về hiệu quả đối với tổn thương gan, xơ hóa, kết cục liên quan đến gan và độ an toàn.
“Detox” không phải một phương pháp điều trị MASLD được chuẩn hóa. Bằng chứng nghiên cứu ở người về các chương trình detox còn hạn chế và nhìn chung chất lượng thấp.
Một số thảo dược và thực phẩm bổ sung đã được ghi nhận là nguyên nhân của tổn thương gan, nhưng nguy cơ không giống nhau giữa mọi sản phẩm và mọi cá thể.
Cải thiện ALT, AST hoặc một chỉ dấu liên quan đến mỡ gan không tự chứng minh lợi ích lâu dài đối với xơ hóa, xơ gan hoặc các biến cố liên quan đến gan.
Tên gọi “tự nhiên”, “bổ gan” hay “thải độc” không phải thước đo khoa học về hiệu quả hoặc độ an toàn.
12. Giải pháp hỗ trợ sức khỏe gan
Khi cân nhắc sử dụng một thực phẩm bổ sung hoặc sản phẩm thảo dược, thông tin có giá trị không chỉ nằm ở tên gọi phía trước bao bì.
Thành phần cụ thể, bằng chứng nghiên cứu ở người, dữ liệu về tác dụng bất lợi, khả năng tương tác với thuốc, bệnh nền và mục tiêu sử dụng đều cần được xem xét.
Việc lưu lại tên sản phẩm, nhãn thành phần và thời điểm bắt đầu sử dụng có thể cung cấp thông tin hữu ích khi trao đổi với nhân viên y tế.
Người có bệnh gan, bệnh thận, bệnh tim mạch, đái tháo đường đang điều trị, đang sử dụng nhiều thuốc hoặc từng có phản ứng bất lợi với sản phẩm bổ sung cần được tư vấn chuyên môn trước khi bổ sung một sản phẩm mới.
Thực phẩm bổ sung không nên được sử dụng để tự ý thay thế thuốc được kê. FDA cũng lưu ý rằng thực phẩm bổ sung không nên thay thế thuốc kê đơn hoặc sự đa dạng thực phẩm cần thiết của một chế độ ăn phù hợp.
Đối với sản phẩm được quảng bá bằng những cụm như “bổ gan”, “mát gan”, “thải độc gan” hay “phục hồi gan”, câu hỏi quan trọng không phải chỉ là sản phẩm được gọi tên như thế nào, mà là bằng chứng đối với chính công dụng được tuyên bố có đủ hay không.
Kết luận
“Thải độc gan”, “bổ gan” và thực phẩm bổ sung là những khái niệm thường được đặt cạnh nhau trong truyền thông thương mại nhưng không phải các thuật ngữ tương đương trong khoa học.
MASLD không phải tình trạng được giải thích đơn giản bằng một lượng “độc tố” cần được làm sạch. Các chương trình detox hiện chưa có bằng chứng chất lượng cao để được xem là phương pháp điều trị MASLD được chuẩn hóa.
Đối với nutraceuticals, EASL–EASD–EASO hiện chưa khuyến nghị sử dụng thường quy vì bằng chứng chưa đủ về hiệu quả đối với tổn thương gan, xơ hóa và các kết cục liên quan đến gan, đồng thời độ an toàn cần được xác định tốt hơn.
Ở chiều ngược lại, điều này không có nghĩa mọi vitamin, khoáng chất, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung đều gây hại. Mỗi sản phẩm cần được đánh giá dựa trên thành phần, chất lượng bằng chứng, dữ liệu an toàn và bối cảnh sử dụng cụ thể.
Một chỉ số xét nghiệm được cải thiện, nguồn gốc tự nhiên hay một tên gọi quảng cáo hấp dẫn không tự trở thành bằng chứng về lợi ích lâu dài cho lá gan.
Cách tiếp cận phù hợp hơn là đánh giá sản phẩm dựa trên bằng chứng, thay vì dựa trên tên gọi.
Bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc tư vấn y tế cá nhân.
Tài liệu tham khảo
- European Association for the Study of the Liver (EASL), European Association for the Study of Diabetes (EASD), European Association for the Study of Obesity (EASO). EASL–EASD–EASO Clinical Practice Guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD). Journal of Hepatology. 2024;81(3):492–542. DOI: 10.1016/j.jhep.2024.04.031.
- Fontana RJ, Liou I, Reuben A, Suzuki A, Fiel MI, Lee W, Navarro V. AASLD practice guidance on drug, herbal, and dietary supplement-induced liver injury. Hepatology. 2023;77(3):1036–1065. DOI: 10.1002/hep.32689.
- National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH), National Institutes of Health. “Detoxes” and “Cleanses”: What You Need To Know.
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury. Herbal and Dietary Supplements. Bethesda (MD): National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases; 2012.
- U.S. Food and Drug Administration. FDA 101: Dietary Supplements.
